H άνοδος της AfD δεν εξηγείται ούτε ως απλή συνέπεια της οικονομικής στασιμότητας ούτε ως αυτόματη αντίδραση στη μετανάστευση. Προκύπτει από μια αλληλουχία: οι οικονομικές και τεχνολογικές ανατροπές δημιουργούν ανασφάλεια και φόβο κοινωνικής υποβάθμισης. H αδυναμία των θεσμών να δώσουν πειστικές απαντήσεις προκαλεί δυσπιστία και η AfD μετατρέπει αυτή τη δυσπιστία σε εθνική, πολιτισμική και αντισυστημική ταυτότητα.
Η οικονομία είναι το βασικό υπόβαθρο. Η γερμανική βιομηχανία πιέζεται από το υψηλό ενεργειακό κόστος, τον διεθνή ανταγωνισμό, την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση και την αβεβαιότητα για τις θέσεις εργασίας. Στη Σαξονία-Άνχαλτ (παλαιά Α. Γερμανία) η διαρθρωτική στασιμότητα, οι αυξημένες πτωχεύσεις και η εξάρτηση πολλών επιχειρήσεων από κέντρα αποφάσεων εγκατεστημένα στη δυτική Γερμανία ή στο εξωτερικό ενισχύουν την αίσθηση απώλειας ελέγχου. Δεν ψηφίζουν όμως όλοι οι οικονομικά πιεζόμενοι AfD. Αυτό γίνεται όταν η δυσχέρεια βιώνεται ως αδικία, εγκατάλειψη και απώλεια κοινωνικού κύρους.
Στην Ανατολική Γερμανία το πρόβλημα είναι επομένως και κρίση αναγνώρισης. Πολλοί πολίτες θεωρούν ότι η εμπειρία της επανένωσης υποτιμήθηκε, ότι οι τοπικές ελίτ αντικαταστάθηκαν από δυτικογερμανικές και ότι η περιοχή υποεκπροσωπείται. Στη Σαξονία-Άνχαλτ, το 62% θεωρούσε τους Ανατολικογερμανούς αδικημένους, μόλις το 16% είχε υψηλή εμπιστοσύνη στην ικανότητα του κράτους και το 55% δήλωνε δυσαρεστημένο από τη λειτουργία της δημοκρατίας. Η ψήφος στην AfD γίνεται έτσι ψήφος αποκατάστασης συλλογικής αξιοπρέπειας.
Η μετανάστευση λειτουργεί κυρίως ως συμβολικός πολλαπλασιαστής αυτής της ανασφάλειας. Αποτελεί πραγματικό διοικητικό ζήτημα όταν πιέζονται η στέγαση, τα σχολεία και οι μηχανισμοί ένταξης, αλλά δεν αρκεί ως εξήγηση. Στη Σαξονία-Άνχαλτ θεωρείται κορυφαίο πρόβλημα, παρότι το ποσοστό κατοίκων με μεταναστευτικό υπόβαθρο είναι περίπου 12%, έναντι άνω του 31% πανγερμανικά. Η μετανάστευση συμβολίζει την αίσθηση ότι ο κόσμος αλλάζει χωρίς συμμετοχή και έλεγχο των πολιτών (Sandel).
Εξίσου σημαντικά είναι τα χαρακτηριστικά της πολιτικής προσφοράς. Η AfD ενοποιεί διαφορετικές δυσαρέσκειες σε μια απλή αφήγηση: «λαός» εναντίον ελίτ, εθνική κυριαρχία εναντίον Βρυξελλών, παραδοσιακές αξίες εναντίον πολιτισμικής αλλαγής. Τα κοινωνικά δίκτυα και τα εναλλακτικά μέσα ενισχύουν αυτή την ταυτότητα. Έρευνα του 2026 δείχνει ότι η διαφορά Ανατολής-Δύσης στην υποστήριξη της AfD συνδέεται κυρίως με πολιτική δυσπιστία, χρήση εναλλακτικών μέσων και λαϊκιστικές ή εθνοκεντρικές αντιλήψεις, ενώ οι οικονομικές μεταβλητές επιδρούν συχνά έμμεσα.
Το αποτέλεσμα της 6ης Σεπτεμβρίου 2026 επιβεβαιώνει ότι δεν πρόκειται πλέον για περιθωριακή ψήφο. Η AfD έλαβε 43,8% στη Σαξονία-Άνχαλτ, επικράτησε και στους 218 δήμους και συγκέντρωσε περίπου 50% στις ηλικίες 18-59 ετών. Άρα δεν είναι μόνο κόμμα ηλικιωμένων, νοσταλγών ή αποκλεισμένων, αλλά μαζικό, διαταξικό και εν μέρει νεανικό κόμμα ταυτότητας και διαμαρτυρίας.
Κεντρική θέση του σημειώματος αυτού είναι ότι η άνοδος της ακροδεξιάς στην Γερμανία είναι το συνδυασμένο αποτέλεσμα μιας σειράς παραγόντων που έχουν αφετηρία την οικονομική ανασφάλεια που ενισχύεται από την θεσμική δυσπιστία με αποτέλεσμα την ταυτοτική συσπείρωση και αντίδραση.
Η αντιμετώπιση της ανόδου των απόψεων αυτών απαιτεί συνδυασμό παραγωγικής ανασυγκρότησης, καλών θέσεων εργασίας, λειτουργικού κράτους, αξιόπιστης μεταναστευτικής πολιτικής και ουσιαστικής εκπροσώπησης. Η ηθική καταδίκη της Ακροδεξιάς δεν επαρκεί. Χρειάζεται νέο κοινωνικό συμβόλαιο που θα αποκαθιστά ασφάλεια, συμμετοχή και εμπιστοσύνη. Η πολιτική απάντηση πρέπει επίσης να αποφεύγει τόσο την υιοθέτηση της ατζέντας της AfD, που νομιμοποιεί το πλαίσιό της, όσο και τον στιγματισμό των ψηφοφόρων της, που ενισχύει την αίσθηση κοινωνικού αποκλεισμού και πολιτικής περιφρόνησης. Όμως η σχέση είναι δυστυχώς αμφίδρομη: η δημοκρατική φθορά ενισχύει την AfD, αλλά και η άνοδός του επιταχύνει την πόλωση και την περαιτέρω απαξίωση των θεσμών. Ενώ δηλαδή οι πολιτικές αυτές δυνάμεις επωφελούνται από τον πολιτικό φιλελευθερισμό, στην συνέχεια, συνήθως τον αποδυναμώνουν για να διαιωνίσουν την επιρροή τους. Και εδώ αρχίζουν τα πολύ σοβαρά προβλήματα.
Το άρθρο αντλεί από το βιβλίο “Foresight and Long-Term Vision”, Π.Ε. Πετράκης, υπό δημοσίευση.
Πηγή: liberal.gr, 7/9/2026
