Στις 18-05-2025, στο βιβλιοπωλείο «Ευριπίδης» στην Κηφισιά έλαβε χώρα εκδήλωση για την παρουσίαση του νέου βιβλίου του Μ. Μελετόπουλου, Παναγής Παπαληγούρας, η μεταπολεμική ανάπτυξη και η ένταξη στην ενωμένη Ευρώπη (εκδ. ΚΑΠΟΝ). 

Η κυρία Λούκα Τ. Κατσέλη, Ομότ. Καθηγήτρια ΕΚΠΑ, πρώην Υπουργός, συμμετέχοντας στην εκδήλωση, όταν πήρε τον λόγο είπε τα ακόλουθα:

Αφού συγχαρώ ειλικρινά τον αγαπημένο φίλο και διακεκριμένο επιστήμονα και συγγραφέα Μελέτη Μελετόπουλο καθώς και τον εκδοτικό οίκο ΚΑΠΟΝ για το βιβλίο που έχουμε στα χέρια μας, θα ήθελα να προσπαθήσω να απαντήσω, στην σύντομη αυτή παρέμβαση μου, σε 3 ερωτήματα.

Α) Γιατί αυτό το βιβλίο είναι ξεχωριστό και πολύτιμο ανεξάρτητα απο την πολιτική και πνευματική βιογραφία του Παναγή Παπαληγούρα (ΠΠ) που παρουσιάζεται;

B) Τι καθιστά τον Παναγή Παπαληγούρα πραγματικά ξεχωριστή προσωπικότητα στην πολιτική σκηνή για πάνω απο 30 χρόνια -απο το 1945 όταν για πρώτη φορά διορίσθηκε Υφυπουργός στο Ενωτικό Κόμμα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου έως το 1977 που εξελέγη για δέκατη και τελευταία φορά βουλευτής Κορινθίας και ανέλαβε τα ηνία του Υπουργείου Εξωτερικών στην Κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή (ΚΚ);

Γ) Τι καθιστά το βιβλίο αυτό όσο και την ανάδειξη της συμβολής του Παπαληγούρα στην οικοδόμηση της μεταπολεμικής Ελλάδας ιδιαίτερα επίκαιρο ανάγνωσμα σήμερα;

Α Η Συνεισφορά του Βιβλίου 

Το βιβλίο αυτό αποτελεί ανεξάντλητη πηγή ιστορικών, οικονομικών και κοινωνιολογικών στοιχείων, γεγονότων και παρατηρήσεων για μια μακρά και ταραχώδη περίοδο της Ελληνικής ιστορίας απο την έναρξη της βασιλείας του Γεωργίου Α (1863-1913) εως τις αρχές της δεκαετίας του 1980 και την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία.

Βασισμένο στο ανέκδοτο αρχείο της οικογένειας Παπαληγούρα, σε πλήθος βιβλιογραφικών πηγών και συνεντεύξεων και σε απόρρητα ελληνικά και ξένα έγγραφα, ο συγγραφέας μας προσφέρει ίσως την πιο ολοκληρωμένη μελέτη της μεταπολεμικής Ελλάδας. 

Με εφόδια την πολύπλευρη επιστημονική του παιδεία ως διδάκτωρ οικονομικών και κοινωνικών επιστημών του Πανεπιστημίου της Γενεύης αλλά και αριστούχος διδάκτωρ φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο Μελέτης Μελετόπουλος (ΜΜ) δεν περιορίζεται στην βιογραφία του ΠΠ. Παραθέτει ιστορικά γεγονότα συνδέοντας τις πολιτικές εξελίξεις και το ταραχώδες, ρευστό και εξόχως συγκρουσιακό πολιτικό σύστημα με τις επικρατούσες οικονομικές συνθήκες κάθε περιόδου, τον έντονο κατακερματισμό της μεταπολεμικής κοινωνίας και τον ρόλο, την καταγωγή, την παιδεία και την ψυχοσύνθεση των πρωταγωνιστών της πολιτικής ζωής. 

Στη σελ 216 πχ εξηγεί τις δυσκολίες προετοιμασίας της ένταξης της χώρας στην ΕΟΚ και γενικότερα του εξευρωπαισμού της με αναφορές στις δυσκολίες που ανέκυψαν λόγω του έντονου κοινωνικού και οικονομικού κατακερματισμού που τροφοδοτουσε την διαιώνιση ενός πελατειακού, γραφειοκρατικού, βραδυκίνητου, αυταρχικού και αναποτελεσματικού κράτους.

Γράφει:

“Τό καθῆκον, ὅμως, τοῦ ἐξευρωπαϊσμοῦ προσέκρουε στίς ἴδιες τίς δομές τοῦ μετεμφυλιακοῦ κράτους καί τῆς μεταπολεμικῆς κοινωνίας. Κυριαρχοῦσαν μεγάλες ἀνισότητες μεταξύ τῆς κλειστῆς καί διαπλεκόμενης οἰκονομικῆς ὀλιγαρχίας καί τῶν ὑπολοίπων παραγωγικῶν τάξεων. Ἐπίσης, κοινωνικό καί πολιτισμικό χάος χώριζε τήν ἀριθμητικά ἀκόμα περιορισμένη ἀστική κοινωνία καί τά λαϊκά καί ἀγροτικά στρώματα. Τό κυρίαρχο πελατειακό σύστημα καθιστοῦσε τίς μεγάλες καί φτωχές ἀγροτικές μάζες ὁμήρους τῶν ρουσφετολόγων πολιτευτῶν καί ἀποτελοῦσε βασικό στοιχεῖο ὑπανάπτυξης, ἐγκαθιδρυμένο στήν συνείδηση τοῦ πληθυσμοῦ. Οἱ ἐσωτερικοί μετανάστες συσσωρεύονταν στίς πόλεις, ἀναζητώντας μία θέση στόν ἥλιο ὡς χειρώνακτες, οἰκοδόμοι, μικρομαγαζάτορες, τεχνίτες, πλανόδιοι πωλητές, οἰκιακές βοηθοί, βιοπαλαιστές καί πολυτεχνίτες. Οἱ Μικρασιάτες πρόσφυγες τοῦ 1922 εἶχαν κατορθώσει νά ἀνασυγκροτήσουν τήν ζωή τους, ὑπό δυσμενέστατες συνθήκες στίς συνοικίες ἤ στίς προσφυγικές παραγκουπόλεις, ἀλλά παρέμεναν γκετοποιημένοι, κοινωνικά καί πολιτικά ἀποκλεισμένοι ἀπό τόν κρατικό μηχανισμό. Τό γραφειοκρατικό, βραδυκίνητο, αὐταρχικό καί, κυρίως, ἀναποτελεσματικό κράτος καταπίεζε τήν κοινωνία, χωρίς νά ἐπιλύει τά τεράστια κοινωνικά προβλήματα. Τά τραύματα τοῦ Ἐμφυλίου Πολέμου ἀναπαράγονταν, μέσω τοῦ κρατικοῦ καί παρακρατικοῦ ἀντικομμουνιστικοῦ κατασταλτικοῦ μηχανισμοῦ καί τοῦ συνεχούς, ἐξωπραγματικοῦ, ἐπαναστατικοῦ ἀναβρασμοῦ τῆς ἡττημένης κομμουνιστικῆς Ἀριστερᾶς. Μία κοινωνία βαθιά διχασμένη, φτωχή, μέ τεράστιες ἀνισότητες, ἔπρεπε νά προετοιμαστεῖ γιά νά ἐνταχθεῖ στήν μεταπολεμική Εὐρώπη τῆς δημοκρατίας, τῆς ἀνάπτυξης καί τοῦ κοινωνικοῦ κράτους. Ἔργο τιτάνιο.”

Ο συγγραφέας δεν διστάζει να εκθέσει πότε άμεσα και πότε έμμεσα τις δικές του αξιακές αρχές. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε οτι τόσο το βιβλίο για τον Κανελλόπουλο όσο και για τον Παπαληγούρα αφορούν δύο προσωπικότητες, που ο συγγραφέας θαυμάζει και με τους οποίους ταυτίζεται. Και οι δύο είναι έγκριτοι διανοούμενοι και πνευματικοί άνδρες που επέλεξαν να δραστηριοποιηθούν τόσο στο πεδίο της πνευματικής όσο και της πολιτικής πράξης. 

Για τον ΜΜ «ενώ ο διανοούμενος άπτεται των διαχρονικών στοιχείων της ύπαρξης. ο πολιτικός διαχειρίζεται σχέσεις ισχύος, συμφέροντα και σκοπιμότητες» ‘Οταν τα δύο πεδία εφάπτονται, τότε η πολιτική πράξη διέπεται από αρχές, συναρτάται με θεωρητικές επιλογές και προκύπτει απο συγκροτημένα συστήματα αξιών». Κατα τον ΜΜ, «Ἐκεῖ ὅπου ἡ πολιτική συνάντησε τό πνεῦμα καί οἱ ἀρετές τῶν πνευματικῶν ἀνδρῶν προσδιόρισαν τό ἦθος τῆς δημόσιας ζωῆς, παρήχθησαν λαμπρά ἀποτελέσματα. Ἡ πνευματική καλλιέργεια, οἱ ἀνθρωπιστικές ἀξίες, ἡ κλασική παιδεία, ἡ μακροπρόθεσμη ὀπτική εἶναι οἱ προϋποθέσεις τῆς ὀρθῆς ἀνάλυσης καί διάγνωσης, τῆς ἱκανότητας σχεδιασμοῦ τεκμηριωμένων λύσεων καί τῆς συγκρότησης ὁλοκληρωμένων προγραμμάτων ἐθνικῆς ἀνασυγκρότησης. Μαζί μέ τόν ἀνιδιοτελῆ πατριωτισμό καί τήν ἠθική ἀκεραιότητα, αὐτές οἱ ἀρετές ἀντιπαρατίθενται στήν πρόχειρη, αὐτοσχεδιαστική, πελατειακή, κομματική καί ἰδιοτελῆ μικροπολιτική. Στήν Ἑλλάδα, ἡ πολιτική ζωή ταλαντεύθηκε ἀνέκαθεν μεταξύ τῶν δύο αὐτῶν κατευθύνσεων. Ὅταν ὑπερίσχυσε ἡ πρώτη κατεύθυνση, τά ἀποτελέσματα ὑπῆρξαν λαμπρά.”

Δεν υπάρχει αμφιβολία οτι τα παραγόμενα αποτελέσματα είναι απείρως καλύτερα όταν η άσκηση πολιτικής διέπεται απο ανθρωπιστικές αξίες, μακροπροθεσμη οπτική και ικανότητες σχεδιασμού τεμηριωμένων λύσεων που συνήθως χαρακτηρίζουν ένα πνευματικά καλλιεργημένο άνθρωπο... 

Με δύο όμως παρατηρήσεις:

-Ο πνευματικά καλλιεργημένος άνθρωπος δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκη με τον έχοντα πτυχία ή τον σύγχρονο «τεχνοκράτη». Ταυτίζεται με την αξιακή αφετηρία και την ηθική διάσταση των πράξεών του, τις εμπειρίες που διάπλασαν τον χαρακτήρα του, τα ενδιαφέροντα του, τη συμπεριφορά του, και κυρίως τον ψυχισμό του…  

-Η αποτελεσματική εφαρμογή πολιτικών χρειάζεται και άλλες δεξιότητες πέρα απο την πνευματική καλλιέργεια: αυστηρή στοχοθέτηση, στρατηγική σκέψη, προσήλωση στο επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, ικανότητα διάγνωσης και πρόληψης κινδύνων, διοικητικές ικανότητες και εμπειρία, σωστή επιλογή συνεργατών, αποτεελεσματική διαχείριση συγκρούσεων, ρεαλισμό και προσαρμοστικότητα...

Η εξιστόρηση της πολιτικής διαδρομής του ΠΠ απο τον συγγραφέα αλλά και όλο το βιβλίο διευρύνει τον προβληματισμό του αναγνώστη για το τί τελικά συνιστά «λαμπρό έργο» στην πολιτική: Αυτό που παράγει το μέγιστο θετικό εισοδηματικό αποτέλεσμα, έστω και βραχυπρόθεσμο, για τους πολλούς; Αυτό που αποδεικνύεται βιώσιμο στη διάρκεια του χρόνου; Αυτό που μειώνει τον κίνδυνο εξάρτησης απο εξωγενείς παράγοντες και προάγει την αυτοδυναμία της χώρας; Αυτό που διευρύνει τις παραγωγικές δυνατότητες της; Αυτό που μειώνει τις εισοδηματικές , περιουσιακές και χωρικές ανισότητες και προάγει την κοινωνική συνοχή; Η αυτό που διευρύνει την εμπιστοσύνη του πολίτη στους δημοκρατικούς θεσμούς και σε ηγεσίες που εμπνέουν και κινητοποιούν τους πολίτες να συμμετέχουν ενεργά για ένα ασφαλέστερο και καλύτερο μέλλον;

Η διεύρυνση του προβληματισμού μας αποτελεί και εναν επιπλέον παράγοντα σημαντικής συμβολής του βιβλίου στην σύγχρονη βιβλιογραφία. 

Β. Ο ΠΠ και η σημαντική συμβολή του στην οικοδόμηση της σύγχρονης Ελλάδας 

O ΠΠ δεν ήταν μόνο ένας διανοούμενος στην ενεργό πνευματική και πολιτική δράση. Αυτό που τον έκανε ξεχωριστό είναι οτι συνεδίαζε την ιδιότητα αυτή με κάποια άλλα χαρακτηριστικά που τον καθιστούσαν ξεχωριστό:

Προερχόταν από την αστική τάξη που οριζόταν με πνευματικά και όχι οικονομικά κριτήρια. Μεγάλωσε σε μια οικογένεια που απολάμβανε οικονομική ευμάρεια και κοινωνική και επαγγελματική καταξίωση... Δεν μπήκε στην πολιτική για να πάρει αλλά για να δώσει...να προσφέρει...να αφήσει ένα θετικό αποτύπωμα σύμφωνα με τον αξιακό του αστικό κώδικα.

Ο αξιακός αυτός αστικός κώδικας ήταν άρρηκτα συνδεδεμένος με έντονο πατριωτικό συναίσθημα, προσήλωση στη θωράκιση της πατρίδας απο εξωγενείς απειλές, ενεργό συμμετοχή στους εθνικούς αγώνες, τεράστιο σεβασμό και αγάπη στον Ελληνικό πολιτισμό, και ενδυνάμωση της κοινωνίας μέσα απο οικονομική, κοινωνική και μορφωτική ανέλιξη. 

Αυτόφωτος και ανεξάρτητος δεν δίσταζε να δοκιμάζει τις δυνάμεις του και να καταπιάνεται με τα δύσκολα από σύνθετες μαθηματικές εξισώσεις εως την φιλοσοφία του διεθνούς δικαίου και καινοτόμων θεωριών στις διεθνείς σχέσεις. 

Βαθειά έντιμος, αδιάλλακτος πατριώτης και μαχητής, δεν δίστασε να συγκρουσθεί με διαπλεκόμενους επιχειρηματικούς κολοσσούς όταν αυτοί παραβίαζαν τους κανόνες ή προέβαιναν σε αθέμιτες πρακτικές και να διαπραγματευθεί με τους ισχυρούς της γής για την προάσπιση του εθνικού συμφέροντος.

Αν και προερχόταν απο μεγαλοαστική οικογένεια ήταν για τους πιο πάνω λόγους «αταξικός διανοούμενος και πολιτικός» Εθεσε δηλαδή τον εαυτό του στην υπηρεσία της κοινωνίας και όχι κάποιας κοινωνικής τάξης ή ομάδας οργανωμένων συμφερόντων.

Γράφει ο δημοσιογράφος Γιάννης Κάτρης το 1978 « Κατι μικροαπόπειρες του ΠΠ να βάλει έναν υποτυπωδη χαλινό στα αιχμηρά δόντια της Ολιγαρχίας τον εκτόπισαν από το πολιτικό παρασκήνιο… Η Ολιγαρχία και ο Καραμανλής είναι σε κάτι τέτοια αμείλικτοι. Και έτσι ο καθαρόαιμος αυτός πολιτικός της Δεξιάς που συνέβαινε να είναι και αδιάφθορος πετάχθηκε βάρβαρα σα στυμμένη λεμονόκουπα». (Τα ΝΕΑ, 26/6/1978 -476)

Βαθειά δημοκρατικός, θεωρούσε την υπερσυγκέντρωση και την κατάχρηση οικονομικής εξουσίας απειλή για την ελεύθερη αγορά και τη δημοκρατία.

Αναγνώριζε την ανάγκη για τον εκδημοκρατισμό μιας κοινωνίας στην οποία κυριαρχούσαν οικονομικά τζάκια, μεσάζοντες και μια άκρως προβληματική ιθύνουσα τάξη που είχε συνταχθεί στο τραίνο ενος ολιγαρχικού, τοπικιστικού, πελατειακού κοινοβουλευτισμού υπο την κηδεμονία του βασιλιά. 

Για τον ΠΠ , η μάχη κατά τής φτώχειας και η προάσπιση του δημοσίου συμφέροντος και της εθνικής ανεξαρτησίας  απαιτούσε ενίσχυση της  αναπτυξιακής αυτοδυναμίας. Σχεδιασμό δηλαδή και υλοποίηση μιας εθνικής στρατηγικής για την αντιμετώπιση της αποσάθρωσης της παραγωγικής βάσης της χώρας. 

Αν και θιασώτης της ελεύθερης αγοράς, πίστευε στον σημαντικό ρόλο του κράτους και της αποστολής του ως εγγυητή σταθερότητας, ασφάλειας και ανάπτυξης. Εθεσε ως κεντρικό στόχο της οικονομικής πολιτικής του την εκβιομηχάνιση της χώρας μέσω αύξησης των παραγωγικών επενδύσεων, διεύρυνσης της παραγωγικότητας, της εξωστρέφειας και των εξαγωγών, προσέλκυσης ξένων άμεσων επενδύσεων και εισόδου στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα.

Με ξεκάθαρο και επίμονο στόχο τον μετασχηματισμό  της παραγωγικής βάσης της χώρας, απο όποιο Υπουργείο και άν πέρασε (Εμπορίου και Βιομηχανίας, Συντονισμού, Αμυνας, Εξωτερικών) παρήγαγε σημαντικό έργο ,προωθώντας εμβληματικές δημόσιες επενδύσεις ιδιαίτερα στον τομέα της ενέργειας, εξασφαλίζοντας χρηματοδοτικούς πόρους για την υλοποίησή τους και παίζοντας καθοριστικό ρόλο στην σύναψη της τελικής συμφωνίας ένταξης της χώρας στην ΕΟΚ την άνοιξη του 1979. 

Κορυφαία συμβολή του υπήρξε η κρατικοποίηση της παραγωγής και διανομής του ηλεκτρικού ρεύματος το 1956, όταν ακύρωσε τις άδειες εκμετάλλευσης 327 ιδιωτικών και 58 δημοτικών και κοινοτικών εταιρειών παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος ενοποιώντας την διανομή του ηλεκτρικού ρεύματος μέ την εξαγορά όλων των εταιριών από τη ΔΕΗ.

Την ίδια χρονιά άρχισε η κατασκευή του Διυλιστηρίου Ασπροπύργου, ενώ στη Βόρεια Ελλάδα, μετά την ανακάλυψη μεγάλων ποσοτήτων λιγνίτη, δημιουργήθηκε το πρώτο ατμοηλεκτρικό εργοστάσιο. 

Υπερασπιστής της νομισματικής σταθερότητας ,με επίγνωση όμως της ανάγκης χρηματοδότησης των επενδύσεων, έθεσε ως προτεραιότητα της οικονομικής του πολιτικής την συγκράτηση των ελλειμμάτων, την διεύρυνση της εσωτερικής αποταμίευσης, την αύξηση της αμερικανικής βοήθειας και τη σύναψη διεθνών συνεργασιών με στόχο την προσέλκυση ξένων άμεσων επενδύσεων.

Η προσήλωση στις ανωτέρω αρχές και στοχεύσεις καθόρισαν και την πολιτική του σταδιοδρομία.

Πιστός και ακέραιος στις συναναστροφές του, συντάχθηκε με τον πνευματικό του πατέρα, Παναγιώτη Κανελλόπουλο και δεν δίστασε να τον ακολουθήσει στην πολιτική του διαδρομή ακόμα και με προσωπικό κόστος. Υπήρξε διαλλακτικός και συνεργάσιμος με όλους αλλά σταθερός στις αρχές και απόψεις του για τις οποίες ήταν έτοιμος να κάνει ρήξεις. 

Αν και συνεργάστηκε επι μακρόν με τον Καραμανλή, δεν υπήρξε ποτέ καραμανλικός. Όπως γράφει ο ΜΜ ανήκαν σε δύο διαφορετικούς κόσμους. Παρά τη συνεργασία τους, το 1958 προκάλεσε την ανατροπή του ΚΚ όταν αποχώρησε με άλλους 13 βουλευτές απο την κοινοβουλευτική πλειοψηφία αντιτιθέμενος στην έλλειψη διαβούλευσης σχετικά με το σχέδιο εκλογικού νόμου ενισχυμένης αναλογικής ,που είχε συμφωνήσει στα κρυφά ο Καραμανλής με τον Παπανδρέου.

Τελικά γιατί ο ΠΠ υπήρξε πρότυπο ανθρώπου και πολιτικού;

Για πολλούς λόγους :

Γιατί μπήκε και έδρασε στην πολιτική για να προσφέρει 

Γιατί έθεσε το δημόσιο και εθνικό συμφέρον πάνω από το ατομικό συμφέρον 

Γιατί πορεύτηκε με σταθερές αξίες, ηθικoύς κώδικες και βαθύτατο αίσθημα ευθύνης

Γιατί έθετε ξεκάθαρους και υλοποιήσιμους στόχους και έδινε σημασία στο τελικό αποτέλεσμα 

Γιατί, αν και υπηρέτησε συντηρητικά κόμματα, δεν ασπάσθηκε παρωχημένες ιδεοληψίες και ήταν γνήσια δημοκρατικός. 

Γιατί ως Υπουργός υλοποίησε μια μακρόπνοη επενδυτική και αναπτυξιακή πολιτική με διατήρηση της δημοσιονομικής και νομισματικής σταθερότητας.

Γιατί έγκαιρα διαπίστωσε τα όρια μιας μονοδιάστατης αναπτυξιακής πολιτικής και την ανάγκη εξεύρεσης ισορροπίας μεταξύ αναπτυξιακής, δημοσιονομικής και αναδιανεμητικής πολιτικής. 

Αυτή άλλωστε είναι και η τέχνη της πολιτικής στο οικονομικό πεδίο.

Γ. Ένα Επίκαιρο Βιβλίο 

Παρά τις μεταβαλλόμενες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες, το οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό σκηνικό σήμερα έχει πολλές ομοιότητες με τις δεκαετίες του μεσοπολέμου:

Σε διεθνές επίπεδο επικρατούν και πάλι συσχετισμοί και πολιτικές ισχύος από  λίγα κράτη και δυνατούς εξω-θεσμικούς ιδιωτικούς παράγοντες. Όπως προφητικά ανέλυσε ο ΠΠ η δημιουργία μιας ετερογενούς διεθνούς κοινωνίας έχει οδηγήσει σε αμφισβήτηση κοινών αρχών νομιμότητας, κοινωνικής δικαιοσύνης, θρησκευτικών και ιδεολογικών επιταγών και αντιπροσωπευτικής δημοκρατικής εκπροσώπησης.

Στη χώρα μας ο κοινωνικός κατακερματισμός, οι ανισότητες, οι πελατειακές σχέσεις, η συνεχής υποβάθμιση των συνθηκών διαβίωσης για μεγάλες κοινωνικές ομάδες, έχουν δημιουργήσει κρίση αμφισβήτησης του πολιτικού συστήματος και της κρατικής εξουσίας που γίνεται ολοένα και πιο αυταρχική τροφοδοτώντας μια βαθιά κρίση εμπιστοσύνης προς τους δημοκρατικούς θεσμούς, όπως και στην εποχή του ΠΠ. 

Απουσιάζει σήμερα, όπως και τότε, μια αποτελεσματική ιθύνουσα τάξη με την έννοια που δίνει ο ΜΜ ‘’μια κοινωνική οντότητα που οφείλει την ενότητα και την ισχύ της στην συνείδηση κοινής αποστολής των μελών της, δηλαδή αίσθηση καθήκοντος εκπλήρωσης αποστολής και υλοποίησης οιουδήποτε ιδεώδους». Η απουσία αυτή έχει οδηγήσει στην απουσία Εθνικής Πολιτικής και Στρατηγικής παρά τους γεωπολιτικούς κλυδωνισμούς και τις νέες προκλήσεις των δημογραφικών εξελίξεων και της ψηφιακής και πράσινης μετάβασης.

Τα κόμματα έχουν πάψει να παράγουν πολιτική, και να αποτελούν ένα φυτώριο ικανών πολιτικών στελεχών όπως λειτουργούσε το 1945 το Ενωτικό Κόμμα. Σήμερα, όπως και τότε με το Λαικό Κόμμα, αναβιώνει η εσωστρέφεια, το παλαιοκομματικό σκηνικό, τα τζάκια, οι κομματικοί μηχανισμοί, τα πελατειακά δίκτυα, τα μικρά και μεγάλα συμφέροντα, η τοξική αντιπαράθεση μεταξύ προσώπων και όχι η δημιουργική αντιπαράθεση προτάσεων και έργων. 

Απουσιάζει και αναζητείται το όραμα για μια ασφαλή, αυτοδύναμη, παραγωγική και δίκαιη Ελλάδα και η προγραμματική πρόταση που θα την υλοποιεί. 

Όπως πίστευε ο ΠΠ, μόνο η υλοποίηση μιας τολμηρής αναπτυξιακής πολιτικής μπορεί να απεγκλωβίσει την ελληνική πολιτική από τα πελατειακά δεσμά της και μόνο ένα σύγχρονο, δημοκρατικό και αποτελεσματικό κράτος μπορεί να οδηγήσει σε «καθολική κινητοποίηση του παραγωγικού του δυναμικού». Όπως και τότε, έτσι και σήμερα, απουσιάζει ένα κράτος που θα αποβλέπει «εις την εκ της αυξανόμενης παραγωγικότητος βελτίωσιν του βιοτικού επιπέδου, αντι να προβαίνει εις την ευσπλαχνικήν διανομήν φρούδων -δηλαδή ανευ πραγματικού αντικρύσματος -χρηματικών αμοιβών».

Το μείγμα πολιτικής που ακολούθησε ο ΠΠ στα μέσα της δεκαετίας του 1950 στην Κυβέρνηση Παπάγου είναι αυτό που απαιτείται σήμερα, αν δεν θέλουμε η χωρα μας να πληγεί από μια νέα χρηματοπιστωτική η αγροτοδιατροφική κρίση. 

Με στόχο τη βιώσιμη ανάπτυξη, προτεραιότητες αποτελούν η προώθηση και χρηματοδότηση εμβληματικών δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων σε κάθε περιφέρεια της χώρας, με  διατήρηση της δημοσιονομικής σταθερότητας και παράλληλη εξασφάλιση αξιοπρεπών συνθηκών διαβίωσης για τους πολίτες. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ΠΠ ταυτόχρονα με την εξαγγελία ενός ρεαλιστικού προγράμματος παραγωγικών επενδύσεων εξήγγειλε τη θέσπιση αυξημένων κατωτάτων ημερομισθίων, ελεύθερες συλλογικές συμβάσεις, αναμόρφωση του θεσμού της κρατικής διαιτησίας και μέριμνα για τους απολυόμενους εργαζόμενους.

«Τα πράγματα» διακήρυττε ο ΠΠ «δεν μεταβάλλονται δια φρασεολογιών αλλά δια μόχθου και προσπαθείας παραγωγής».

Όπως και το άλλο, ακόμα πιο επίκαιρο, που είπε στην αντιπαράθεσή του με τον ΚΜ το 1966, όταν ο ΚΜ διατελούσε Υπουργός Συντονισμού στην Κυβέρνηση Στεφανόπουλου «δεν νομίζω ότι δύναται να προχωρήσει η Ελλάς προς την Κοινήν Αγορά και τον εκσυγχρονισμό γενικότερα της οικονομίας της με την ψυχολογία του Πρυτανείου αλλά μόνον με την ψυχολογία του Εργοταξίου. Η ιδική μας ψυχολογία ήτο ψυχολογία Εργοταξίου. Η ψυχολογία, η οποία επεκράτησε μετά τας ιδικάς μας ημέρας είναι δυστυχώς ψυχολογία Πρυτανείου…»

Πολύτιμα διδάγματα για το σήμερα και το αύριο… 

Ευχαριστούμε, Μελέτη, για την ανάδειξή τους...