Η ισότητα των φύλων είναι δείκτης για τη δημοκρατία, την οικονομία και την ποιότητα διακυβέρνησης. Αυτό είναι το βασικό μήνυμα της νέας Έκθεσης του ΟΟΣΑ, Gender Equality in a Changing World: Taking Stock and Moving Forward. Καθώς οι κοινωνίες αλλάζουν, λόγω δημογραφικών μεταβολών, οικονομικής αβεβαιότητας, πράσινης μετάβασης και ψηφιακού μετασχηματισμού, η ισότητα των φύλων (πρέπει να) βρίσκεται στον πυρήνα της δημόσιας πολιτικής.
Παρακάτω συνοψίζουμε τα βασικά συμπεράσματα της Έκθεσης που αναφέρεται στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΟΟΣΑ.
Υπάρχει πρόοδος, αλλά οι ανισότητες παραμένουν
Τα τελευταία χρόνια οι γυναίκες έχουν ενισχύσει τη θέση τους στην εκπαίδευση, στην αγορά εργασίας και την πολιτική εκπροσώπηση. Όμως η πρόοδος αυτή δεν έχει εξαλείψει τις βαθύτερες και επίμονες ανισότητες. Ο ΟΟΣΑ καταγράφει σημαντικές έμφυλες διακρίσεις στην εκπαίδευση, στην αμειβόμενη και μη αμειβόμενη εργασία, στην πρόσβαση σε θέσεις ευθύνης και στην ασφάλεια.
Ισότητα στην εκπαίδευση, αλλά τι γίνεται μετά;
Η Έκθεση υπογραμμίζει ότι η πρόσβαση στην εκπαίδευση είναι καθοριστική, αλλά δεν λύνει από μόνη της το πρόβλημα. Οι έμφυλες διακρίσεις παραμένουν στις προσδοκίες, στα πεδία σπουδών και στις ευκαιρίες διά βίου μάθησης. Για παράδειγμα, οι γυναίκες στις περισσότερες χώρες της ΕΕ και του ΟΟΣΑ έχουν πλέον υψηλότερα επίπεδα εκπαίδευσης από τους άνδρες, όμως εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται σε τομείς όπως τα μαθηματικά, η πληροφορική και η τεχνολογία, ενώ πολλές δηλώνουν ότι οι οικογενειακές υποχρεώσεις αποτελούν εμπόδιο για τη συμμετοχή τους στη διά βίου μάθηση. Αυτό σημαίνει ότι τα κορίτσια και τα αγόρια μπορεί να έχουν τυπικά πρόσβαση στην ίδια εκπαίδευση, αλλά δεν οδηγούνται πάντα στις ίδιες ευκαιρίες, στις ίδιες επιλογές ή στις ίδιες επαγγελματικές προοπτικές. Για τον ΟΟΣΑ, αυτό απαιτεί πολιτικές που να αντιμετωπίζουν έγκαιρα τον έμφυλο διαχωρισμό στην εκπαίδευση και στις διαδρομές προς την εργασία.
Πρόσβαση στην αγορά εργασίας, έμφυλο μισθολογικό χάσμα, απλήρωτη φροντίδα
Οι γυναίκες εξακολουθούν να έχουν χαμηλότερη συμμετοχή στην αγορά εργασίας, να εργάζονται συχνότερα με μερική απασχόληση και να αμείβονται λιγότερο. Ο ΟΟΣΑ σημειώνει ότι στην ΕΕ οι γυναίκες πλήρους απασχόλησης κέρδιζαν κατά μέσο όρο 9% λιγότερο από τους άνδρες το 2023. Επίσης, καλούνται να αναλάβουν δυσανάλογα την απλήρωτη φροντίδα, η οποία επηρεάζει άμεσα την επαγγελματική τους εξέλιξη και τις μελλοντικές συνταξιοδοτικές τους απολαβές. Ειδικότερα, η Έκθεση υπογραμμίζει το κρίσιμο σημείο για την ανισότητα στην εργασία, την επονομαζόμενη “διπλή βάρδια” που επωμίζονται συνήθως οι γυναίκες: δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική ισότητα στην εργασία όσο η μη αμειβόμενη φροντίδα παραμένει άνισα κατανεμημένη. Γι’ αυτό ο ΟΟΣΑ επιμένει ότι μέτρα όπως οι υπηρεσίες φροντίδας παιδιών, οι γονικές άδειες, οι ευέλικτες ρυθμίσεις εργασίας και οι εκστρατείες αλλαγής κοινωνικών προτύπων πρέπει να λειτουργούν συνδυαστικά. Μόνο έτσι μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά η κατανομή της αμειβόμενης και της μη αμειβόμενης εργασίας.
Οι γυναίκες δεν συμμετέχουν στη διακυβέρνηση
Η χαμηλή παρουσία γυναικών σε ηγετικές θέσεις, στην πολιτική, στη δημόσια διοίκηση και στις επιχειρήσεις, παραμένει ένα από τα πιο ανθεκτικά εμπόδια. Και αυτό δεν αφορά μόνο την ποσοστιαία εκπροσώπηση, αλλά και την ουσιαστική συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων, ποιες εμπειρίες ακούγονται στο δημόσιο λόγο και ποια συμφέροντα γίνονται ορατά. Στην πρόσβαση σε θέσεις ευθύνης, η υποεκπροσώπηση αρχίζει ήδη από τις προσδοκίες της εφηβείας: ο ΟΟΣΑ αναφέρει ότι περίπου τα δύο τρίτα των 15χρονων που δηλώνουν ότι αναμένουν να εργαστούν ως μάνατζερ ή διευθύνοντες σύμβουλοι έως τα 30 τους είναι αγόρια, ενώ συνολικά μόνο περίπου το ένα τρίτο των διευθυντικών στελεχών στις χώρες της ΕΕ και του ΟΟΣΑ είναι γυναίκες. Για τον ΟΟΣΑ, η ισόρροπη συμμετοχή στην ηγεσία είναι βασική προϋπόθεση για πιο αντιπροσωπευτική και πιο αποτελεσματική διακυβέρνηση.
Ανησυχία για την έμφυλη βία
Οι γυναίκες και τα κορίτσια αντιμετωπίζουν ειδικούς κινδύνους και εμπόδια στην πρόσβαση σε κατάλληλη φροντίδα, ενώ η έμφυλη βία συνεχίζει να περιορίζει την ασφάλεια, την αυτονομία και τη συμμετοχή τους σε κάθε πεδίο της κοινωνικής και οικονομικής ζωής. Η εικόνα είναι ιδιαίτερα ανησυχητική: σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει η Έκθεση, στις χώρες της ΕΕ το 36% των γυναικών που είχαν συντροφική σχέση αναφέρουν ότι έχουν υποστεί βία από σύντροφο στη διάρκεια της ζωής τους, ενώ το 34% των γυναικών που έχουν εργαστεί αναφέρουν σεξουαλική παρενόχληση στο χώρο εργασίας.
Πράσινη ανάπτυξη και ΑΙ - νέες ανισότητες;
Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι η πράσινη μετάβαση και ο ψηφιακός μετασχηματισμός θα επηρεάσουν τις γυναίκες και τους άνδρες με διαφορετικό τρόπο. Οι γυναίκες είναι λιγότερο πιθανό να επωφεληθούν από τις ευκαιρίες της πράσινης οικονομίας, παραμένουν λιγότερο παρούσες στους χώρους όπου σχεδιάζονται αυτές οι αλλαγές και εκτίθενται σε ιδιαίτερους κινδύνους στο ψηφιακό περιβάλλον, μεταξύ αυτών και η τεχνολογικά υποβοηθούμενη έμφυλη βία.
Στο πεδίο της πράσινης μετάβασης, η Έκθεση δείχνει πρώτα ότι οι διαφορές αρχίζουν νωρίς. Τα κορίτσια 15 ετών δηλώνουν συχνότερα από τα αγόρια ότι ενδιαφέρονται για το περιβάλλον και εμφανίζουν ελαφρώς υψηλότερα επίπεδα βασικής περιβαλλοντικής επάρκειας, αλλά αυτό δεν μεταφράζεται αυτόματα σε ισότιμη θέση στους τομείς όπου θα ληφθούν οι κρίσιμες αποφάσεις ή θα δημιουργηθούν οι νέες «πράσινες» ευκαιρίες. Αντίθετα, η Έκθεση συνδέει το πεδίο αυτό με τις ήδη γνωστές έμφυλες διακρίσεις στην εκπαίδευση και στην επαγγελματική εξειδίκευση, ιδίως επειδή οι γυναίκες παραμένουν λιγότερο παρούσες σε επιστημονικούς και τεχνολογικούς κλάδους που σχετίζονται με την ενέργεια, τη μηχανική και την καινοτομία. Αυτή είναι μία πρώτη μορφή «νέας» ανισότητας: η πράσινη ανάπτυξη μπορεί να ανοίγει νέους τομείς απασχόλησης, αλλά αυτοί είναι ήδη δομημένοι πάνω σε παλαιότερο έμφυλο καταμερισμό γνώσης και δεξιοτήτων.
Στο πεδίο της ψηφιακής μετάβασης και της ΑΙ, η Έκθεση είναι επίσης σαφής ότι οι συνέπειες θα είναι έμφυλα διαφοροποιημένες, ακόμη κι αν δεν είναι πάντα απολύτως προβλέψιμες εκ των προτέρων. Αναφέρει ότι γυναίκες και άνδρες βρίσκονται σε διαφορετικές θέσεις απέναντι στην ψηφιοποίηση, επειδή βρίσκονται σε διαφορετικά επαγγέλματα, εκτελούν διαφορετικά καθήκοντα και έχουν διαφορετικές δυνατότητες επανεκπαίδευσης και προσαρμογής. Άρα, η ΑΙ και ο ψηφιακός μετασχηματισμός δεν «πέφτουν» πάνω σε ουδέτερο έδαφος: συναντούν ήδη υφιστάμενο επαγγελματικό και κλαδικό διαχωρισμό.
Η Έκθεση συνδέει ακόμη την ψηφιακή μετάβαση με την τεχνολογικά διευκολυνόμενη έμφυλη βία (TF-GBV). Αναφέρει ότι, παρότι τα διαθέσιμα δεδομένα είναι ακόμη περιορισμένα, τα υπάρχοντα στοιχεία δείχνουν ότι γυναίκες και κορίτσια διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο, ενώ η διαδικτυακή βία αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό κίνδυνο για γυναίκες δημόσια ορατές, πολιτικά πρόσωπα και γενικά γυναίκες που εκτίθενται στον δημόσιο ψηφιακό χώρο. Άρα η ψηφιακή εποχή δεν δημιουργεί μόνο νέες ευκαιρίες συμμετοχής, αλλά και νέους μηχανισμούς αποκλεισμού, εκφοβισμού και αποσιώπησης.
Η ισότητα ως δείκτης της κυβερνητικής ικανότητας
Ένα από τα κεντρικά συμπεράσματα της Έκθεσης είναι ότι η ισότητα των φύλων αποτελεί όχι μόνο κρίσιμο δείκτη κοινωνικής δικαιοσύνης, αλλά και ουσιώδες κριτήριο για την αποτίμηση της ποιότητας της διακυβέρνησης. Μια κυβέρνηση που δεν μπορεί να ενσωματώσει την έμφυλη οπτική στις τομεακές πολιτικές της, να χρησιμοποιήσει εργαλεία, όπως οι εκτιμήσεις επιπτώσεων ως προς το φύλο (gender impact assessments), η κατάρτιση προϋπολογισμού με βάση το φύλο (gender budgeting) και να στηρίξει τη λογοδοσία της σε αξιόπιστα, αναλυτικά κατά φύλο δεδομένα, δύσκολα θα μπορέσει να ανταποκριθεί και στις σύνθετες διατομεακές προκλήσεις του μέλλοντος. Από αυτή την άποψη, η ισότητα των φύλων γίνεται καθρέφτης της κυβερνητικής ικανότητας.
Ασύνδετες πολιτικές, αλληλένδετα ζητήματα
Ο ΟΟΣΑ δείχνει ότι οι κυβερνήσεις εξακολουθούν συχνά να αντιμετωπίζουν με αποσπασματικό τρόπο ζητήματα που είναι αλληλένδετα. Η εκπαίδευση, η απασχόληση, η φροντίδα, η υγεία, η εκπροσώπηση, η έμφυλη βία, η πράσινη μετάβαση και η ψηφιακή πολιτική συχνά σχεδιάζονται σε ξεχωριστά “κουτιά”. Ωστόσο, η έμφυλη ανισότητα δεν περιορίζεται σε έναν μόνο τομέα ούτε ακολουθεί τα διοικητικά όρια των δημόσιων πολιτικών. Για τον λόγο αυτό, η Έκθεση δίνει έμφαση στον συνδυασμό πολιτικών και στον καλύτερο συντονισμό τους. Το ζητούμενο δεν είναι η υιοθέτηση μεμονωμένων μέτρων, αλλά η εφαρμογή παρεμβάσεων που συνδέονται μεταξύ τους και αναπτύσσονται συντονισμένα, μεταξύ διαφορετικών επιπέδων διακυβέρνησης.
Οι “καλές προθέσεις” χρειάζονται ισχυρούς θεσμούς
Η πιο απαιτητική διάσταση των πολιτικών για την ισότητα δεν εντοπίζεται, κατά κανόνα, στη δέσμευση αλλά στην ουσιαστική εφαρμογή της. Η εφαρμογή αυτή προϋποθέτει αξιόπιστα δεδομένα, εκτιμήσεις επιπτώσεων ως προς το φύλο, στρατηγικό σχεδιασμό, θεσμικό συντονισμό, επαρκή χρηματοδότηση και διοικητική συνέχεια. Προϋποθέτει, επίσης, την ενσωμάτωση της οπτικής του φύλου στον ίδιο τον μηχανισμό λήψης αποφάσεων, ώστε η προώθηση της ισότητας να μην εξαρτάται αποκλειστικά από τη συγκυριακή πολιτική βούληση. Με άλλα λόγια, η πρόοδος στον τομέα της ισότητας δεν εξαρτάται μόνο από τις προθέσεις μιας κυβέρνησης, αλλά και από τη θεσμική της ικανότητα να τις μετατρέπει σε συνεκτικές και διαρκείς δημόσιες πολιτικές.
Η πρόοδος δεν είναι αυτονόητη
Το βασικό μήνυμα του ΟΟΣΑ είναι σαφές: η πρόοδος δεν είναι αυτονόητη. Χρειάζεται πολιτικές που να συνδέονται μεταξύ τους. Η ισότητα των φύλων πρέπει να ενσωματώνεται στον σχεδιασμό της εργασίας, της εκπαίδευσης, της υγείας, της κοινωνικής προστασίας, της κλιματικής στρατηγικής και της ψηφιακής πολιτικής. Η Έκθεση τονίζει ότι η προώθηση της ισότητας προϋποθέτει αποτελεσματικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων η έμφυλη οπτική ενσωματώνεται συστηματικά σε όλα τα στάδια της δημόσιας πολιτικής, από τον σχεδιασμό έως την αξιολόγηση, ώστε τα κράτη να μπορούν να ανταποκρίνονται στην αλληλεπίδραση των παραγόντων που αναπαράγουν τα έμφυλα χάσματα. Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν οι κυβερνήσεις μιλούν για ισότητα, αλλά αν έχουν δημιουργήσει τους θεσμούς που χρειάζονται για να την υπηρετήσουν ή να την υπερασπιστούν - ιδιαίτερα όταν η αντίδραση (backlash) ενάντια στην ισότητα εκδηλώνεται με πρωτοφανή σφοδρότητα.
Πηγές:
OECD. (2025). Gender equality in a changing world: Taking stock and moving forward. https://www.oecd.org/en/publications/gender-equality-in-a-changing-world_e808086f-en/full-report.html
Την φωτογραφία δημιούργησε η εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης Google Gemini με την καθοδήγηση των συγγραφέων.
