Για πολλές δεκαετίες η ισότητα των φύλων προχωράει αντιμετωπίζοντας αντίδραση – το φαινόμενο ‘backlash’. Το backlash σημαίνει κυριολεκτικά τον απότομο κραδασμό ενός τροχού ή άλλου μέρους μιας μηχανής, όταν αυτός δεν είναι σωστά ευθυγραμμισμένος. Μεταφορικά, ο όρος έχει καταλήξει να σημαίνει μια έντονη αντίδραση εναντίον ενός συστήματος ή μιας κατάστασης πραγμάτων που είχε μεταβληθεί. Κατά τις δεκαετίες του 1950 και 1960, η λέξη χρησιμοποιήθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες για να περιγράψει την πολιτική αντίδραση απέναντι στη φυλετική ενσωμάτωση των μαύρων και, γενικότερα, παραπέμπει σε μια δυναμική επιστροφή σε ένα προηγούμενο status quo. Στη φεμινιστική ορολογία, χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη σφοδρή απόρριψη μιας ιδεολογίας μέσω έντονα επαναλαμβανόμενων αντεπιχειρημάτων. Στην περίπτωση του φεμινισμού του δεύτερου κύματος, οι εκφραστές του backlash χρησιμοποιούσαν συχνά την ίδια τη γλώσσα του φεμινισμού προκειμένου να στραφούν εναντίον των ίδιων των αρχών του.
Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι η αναδίπλωση αυτή απέναντι σε κοινωνικές κατακτήσεις εκδηλώνεται εντός κοινωνιών που ιστορικά αυτοπροσδιορίστηκαν ως προοδευτικές, στηριζόμενες στην ισότητα, τα δικαιώματα και την δημοκρατία. Γι' αυτό έχει σημασία που το φαινόμενο μελετάται από δύο διεθνείς φορείς, τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών (OHE), το Ερευνητικό Ινστιτούτο των Ηνωμένων Εθνών για την Ανάπτυξη (UNRISD) στην Έκθεση με τίτλο: “Understanding backlash against gender equality”. Παρότι η Έκθεση αναγνωρίζει ότι υπάρχει ενεργός διάλογος, τόσο μεταξύ των ερευνητών όσο και μεταξύ των ακτιβιστών, σχετικά με τον ορισμό του backlash, η ίδια υιοθετεί τον ακόλουθο ορισμό: το backlash νοείται ως σκόπιμες, οργανωμένες προσπάθειες να ανατραπούν καθιερωμένες δεσμεύσεις, δικαιώματα και επιτεύγματα στην ισότητα των φύλων, στα δικαιώματα των γυναικών και στην ενδυνάμωση των γυναικών, όπως αυτά ορίζονται σε ένα συγκεκριμένο τοπικό, εθνικό, περιφερειακό ή παγκόσμιο πλαίσιο. Πρόκειται για συντονισμένη πολιτική δράση που στρέφεται εναντίον δικαιωμάτων τα οποία έχουν ήδη αναγνωριστεί, εναντίον θεσμών που έχουν συγκροτηθεί για να τα προστατεύουν, και εν τέλει εναντίον όσων τα υπερασπίζονται.
Τι έχει αλλάξει και ποιοι παράγοντες τροφοδοτούν το backlash
Το σημερινό backlash αναπτύσσεται μέσα σε ευρύτερο κλίμα δημοκρατικής διάβρωσης. Το 2024, 45 χώρες είχαν πάρει αυταρχική στροφή και το 72 τοις εκατό του παγκόσμιου πληθυσμού ζούσε υπό αυταρχικά καθεστώτα. Την ίδια χρονιά, πολλές χώρες κατέγραψαν υποχώρηση στους δείκτες της ελευθερίας έκφρασης και στα μέσα ενημέρωσης, στις ελεύθερες και δίκαιες εκλογές και στην ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι. Η Έκθεση συνδέει άμεσα το backlash με αυτή τη δημοκρατική διάβρωση και το αντιμετωπίζει ως μέρος της ίδιας πολιτικής μετατόπισης.
Η δεύτερη μεγάλη αλλαγή αφορά την ορατότητα και την κοινωνική διείσδυση αυτής της αντίδρασης. Τα κινήματα κατά των δικαιωμάτων και της ισότητας των φύλων, σχεδόν τριάντα χρόνια μετά τη Διακήρυξη του Πεκίνου, έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη δύναμη και δημόσια παρουσία. Η επιχειρηματολογία τους δεν περιορίζεται πλέον σε στενούς πολιτικούς ή θρησκευτικούς κύκλους. Διαμορφώνει στάσεις, επηρεάζει εκλογικές συμπεριφορές και κερδίζει έδαφος στη δημόσια συζήτηση. Η Έκθεση παραθέτει διακρατικά δεδομένα που δείχνουν χάσμα τουλάχιστον 25 ποσοστιαίων μονάδων ανάμεσα σε πιο συντηρητικούς νέους άνδρες και πιο προοδευτικές νέες γυναίκες σε χώρες όπως η Γερμανία, η Δημοκρατία της Κορέας και το Ηνωμένο Βασίλειο. Σε δημοσκόπηση του 2024 στο Ηνωμένο Βασίλειο, το 18 τοις εκατό των ανδρών ηλικίας 16 έως 29 ετών δήλωσε ότι οι προσπάθειες για την ισότητα των γυναικών έχουν πάει υπερβολικά μακριά, έναντι 8 τοις εκατό των νεαρών γυναικών.
Η τρίτη αλλαγή αφορά την οργάνωση και την κλίμακα. Η σημερινή αντίδραση είναι διακρατική, συντονισμένη και χρηματοδοτείται γενναία. Τοπικές και διεθνείς συμμαχίες συνδέουν οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, θρησκευτικές ομάδες, λαϊκιστές ηγέτες, πολιτικά κόμματα, think tanks και άλλους φορείς. Αυτοί οι παράγοντες κινητοποιούνται στον δρόμο, επηρεάζουν νομοθετικές διαδικασίες, προσφεύγουν σε νομικές στρατηγικές και αξιοποιούν τα μέσα ενημέρωσης για να διαδώσουν τα αφηγήματά τους. Η Έκθεση αναφέρει ότι 54 οργανώσεις, με έδρα στη Ρωσία, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ευρώπη, παρείχαν πάνω από 700 εκατομμύρια δολάρια σε κινήματα με δράση κατά της ισότητας την περίοδο 2009-2018. Στην Ευρώπη, η ετήσια χρηματοδότηση αυτών των δικτύων υπερδιπλασιάστηκε μεταξύ 2018 και 2022, φθάνοντας συνολικά τα 1,18 δισεκατομμύρια δολάρια. Σημειώνεται ότι αυτά τα ποσά αφορούν μόνο τεκμηριωμένες ροές και πιθανότατα υποεκτιμάται το πραγματικό μέγεθος της χρηματοδότησης.
Η ένταση του backlash απέναντι στην ισότητα των φύλων δεν μπορεί να εξεταστεί απομονωμένα από τις ευρύτερες πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές μεταβολές. Οι διαδοχικές κοινωνικοοικονομικές κρίσεις της τελευταίας δεκαετίας, ιδίως η πανδημία COVID‑19 και οι μεταγενέστερες κρίσεις κόστους ζωής, επιδείνωσαν υφιστάμενες ανισότητες, ενίσχυσαν το αίσθημα ανασφάλειας και διατάραξαν περαιτέρω την εμπιστοσύνη προς θεσμούς και πολιτικές ελίτ. Σε ένα πλαίσιο γενικευμένης αβεβαιότητας, οι πολιτικές ισότητας συχνά χαρακτηρίζονται ως δευτερεύουσα ή ακόμη ως «παρεμβατική» προτεραιότητα, λειτουργώντας σε ορισμένες περιπτώσεις ως εύκολος αποδέκτης κοινωνικής δυσαρέσκειας.
Παράλληλα, το backlash εντάσσεται σε ευρύτερα πολιτικά εγχειρήματα που αμφισβητούν θεμελιώδεις αρχές της συμπεριληπτικής δημοκρατίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ισότητας. Τα αιτήματα του φεμινιστικού κινήματος προσλαμβάνονται ως πολιτισμική απειλή απέναντι στο έθνος, την οικογένεια και τις παραδοσιακές αξίες. Με αυτόν τον τρόπο, ο σεβασμός και η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων υποβαθμίζονται και επανανοηματοδοτούνται, εντασσόμενα σε μια ρητορική που παρουσιάζεται ως woke agenda. Καίριο ρόλο σε αυτή τη διαδικασία διαδραματίζει η έννοια ‘ιδεολογία του φύλου’.
Η ‘ιδεολογία του φύλου’ ως εργαλείο πολιτικής κινητοποίησης
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της Έκθεσης είναι ο τρόπος με τον οποίο περιγράφει τη γλώσσα του backlash. Ο όρος ‘ιδεολογία του φύλου’ έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πιο αποτελεσματικά πολιτικά εργαλεία. Η έκθεση εντοπίζει την προέλευση αυτής της ρητορικής στις παρεμβάσεις της δεκαετίας του 1990 γύρω από τη χρήση του όρου ‘φύλο’ στα διεθνή συνέδρια του Καΐρου και του Πεκίνου. Σήμερα, όμως, αυτή η γλώσσα έχει ευρύτερη χρήση. Εμφανίζεται στις προεκλογικές εκστρατείες, στις δημόσιες διαδηλώσεις, στα κοινοβούλια και στον δημόσιο λόγο.
Η ‘ιδεολογία του φύλου’ μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να στοχοποιήσει τις αμβλώσεις και την αντισύλληψη, τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων, τις διαφορετικές μορφές οικογένειας, τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση, τις πολιτικές για την αντιμετώπιση της έμφυλης βίας και τη συμμετοχή των γυναικών στην πολιτική. Η Έκθεση υποστηρίζει ότι αυτή η ρητορική πλήττει όχι μόνο την ισότητα των φύλων αλλά υπηρετεί ευρύτερα πολιτικά σχέδια εναντίον της συμπεριληπτικής δημοκρατίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και του πλουραλισμού.
Πώς λειτουργεί στην πράξη το backlash
Όπως είπαμε στην αρχή η οπισθοδρόμηση μπορεί να είναι άμεση (ακύρωση κεκτημένων δικαιωμάτων) ή έμμεση - το θεσμικό πλαίσιο φαίνεται ανέπαφο, αλλά ‘αδειάζει’ σταδιακά τα δικαιώματα από το ουσιαστικό τους περιεχόμενο. Η εφαρμογή αποδυναμώνεται, οι υπηρεσίες φθίνουν, οι μηχανισμοί προστασίας χάνουν πόρους και εν τέλει το δικαίωμα μένει μόνο στα χαρτιά.
Σε διεθνές επίπεδο, η Έκθεση μιλά για τακτικές «υπονόμευσης κανόνων». Παράγοντες κατά της ισότητας επιδιώκουν να ελέγξουν, να τροποποιήσουν ή να διαγράψουν κρίσιμη γλώσσα από διεθνή κείμενα και ψηφίσματα. Στην πεντηκοστή έκτη σύνοδο του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ το 2024, κατατέθηκαν 30 τροπολογίες. Οι 12 από αυτές, δηλαδή το 40 τοις εκατό, στόχευαν ψηφίσματα με έμφυλη εστίαση ή αναφορές στη σωματική αυτονομία, στα αναπαραγωγικά δικαιώματα, στο φύλο και στις υπερασπίστριες ανθρωπίνων δικαιωμάτων και στα δικαιώματα των κοριτσιών. Οι περισσότερες απορρίφθηκαν, αλλά η Έκθεση τονίζει ότι ακόμη και οι αποτυχημένες επιθέσεις επιβάλλουν αμυντική στάση στα άτομα που υπερασπίζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα και καταναλώνουν πολύτιμη πολιτική ενέργεια.
Σε εθνικό επίπεδο, τα αποτελέσματα είναι συχνά πιο άμεσα. Η έκθεση δείχνει ότι οι εκστρατείες αυτές απονομιμοποιούν την ισότητα των φύλων ως θεμιτό στόχο δημόσιας πολιτικής, αποδυναμώνουν τους μηχανισμούς εφαρμογής και περιορίζουν τον χώρο δράσης των φεμινιστικών οργανώσεων. Σχεδόν το ένα τέταρτο των χωρών, το 24 τοις εκατό, αναγνώρισε το backlash κατά της ισότητας των φύλων ως παράγοντα που υπονομεύει την εφαρμογή της Διακήρυξης και της Πλατφόρμας Δράσης του Πεκίνου. Η Έκθεση επισημαίνει επίσης τη μείωση της γυναικείας εκπροσώπησης στις βουλευτικές εκλογές σε 33 χώρες κατά τη διάρκεια του 2024, με οπισθοχώρηση στα δύο τρίτα αυτών των χωρών.
Συστάσεις για την ισότητα των φύλων
Η Έκθεση υποστηρίζει ότι ορισμένες στρατηγικές εμφανίζονται σταθερά ως πιο ανθεκτικές.
- Η ισχυρή φεμινιστική οργάνωση. Η Έκθεση δίνει ιδιαίτερη έμφαση σε τοπικά κινήματα που δημιουργούν σχέσεις αλληλεγγύης που στηρίζουν καθημερινά τις κοινότητες και παραμένουν ενεργα σε περιόδους κρίσης.
- Οι ευρείες διαθεματικές συμμαχίες. Η Έκθεση υποστηρίζει ότι όταν οι γυναικείες οργανώσεις συνεργάζονται με άλλες συλλογικότητες, όπως οργανώσεις για τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, μετανάστες, άτομα με αναπηρία και άλλα, ενισχύονται ουσιαστικά και αποκτούν μεγαλύτερη διάρκεια στο χρόνο.
- H θεσμική προστασία. Η Έκθεση δίνει ιδιαίτερο βάρος στη λειτουργία των κοινοβουλίων, των δικαστηρίων και των φορέων ισότητας. Όταν αυτοί οι θεσμοί παραμένουν ενεργοί και διαθέτουν πολιτική στήριξη, μπορούν να επιβραδύνουν ή ακόμη και να ανακόψουν την οπισθοδρόμηση.
Ιδιαίτερη σημασία δίνει η Έκθεση και στα δημόσια αφηγήματα. Τα κινήματα backlash επιδρούν (και) επειδή χρησιμοποιούν απλή, συναισθηματικά φορτισμένη και κοινωνικά αναγνωρίσιμη γλώσσα. Οι απαντήσεις υπέρ της ισότητας χρειάζονται, επομένως, κάτι περισσότερο από νομική άμυνα ή τεχνικά επιχειρήματα. Χρειάζονται πειστικά δημόσια αφηγήματα που να δείχνουν πώς η ισότητα των φύλων ενισχύει το κοινό καλό και επαναπροσδιορισμό όρων όπως ‘οικογένεια’, ‘ζωή’ και ‘φροντίδα’ με ευρύτερο και πιο συμπεριληπτικό τρόπο.
Το backlash κατά της ισότητας των φύλων είναι σήμερα πιο συντονισμένο, πιο διακρατικό, πιο ορατό και πιο στενά δεμένο με ευρύτερες αντιδημοκρατικές πολιτικές. Η έκθεση προτείνει υπεράσπιση των κεκτημένων και ταυτόχρονα συνέχεια του αγώνα για την ισότητα.
Πηγές
Pilcher, J., & Whelehan, I. (2004). Backlash. In Backlash (pp. 4-6). SAGE Publications Ltd, https://doi.org/10.4135/9781446278901.n2
.
