Η σκλήρυνση κατά πλάκας και το ελαιόλαδο. Οι πρόσφατες γνώσεις

Σε άρθρο του στην έγκριτη Ιταλική ιστοσελίδα «L’OlivoNEWS», ο Dr. Alessandro Vujovic (συγγραφέας της ιστοσελίδας) αναφέρεται στην σκλήρυνση κατά πλάκας (ΣΚΠ) και τον ρόλο του ελαιολάδου. 

https://olivonews.it/olio-extravergine-e-sclerosi-multipla-sorpresa-dalle-nuove-ricerche/

Αν και η επιστημονική έρευνα για την ΣΚΠ εμπλουτίζεται συνεχώς με πολλές νέες και ενδιαφέρουσες επιστημονικές δημοσιεύσεις σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά, εντούτοις αυτή η γνώση δεν φτάνει με τον ρυθμό που θα έπρεπε στο ευρύ κοινό. 

Στο παρόν άρθρο αναφέρονται οι σύγχρονες επιστημονικές γνώσεις που περιλαμβάνουν την ευεργετική δράση των φαινολικών συστατικών του ελαιολάδου, τις οποίες παρουσιάζει ο Dr. Alessandro Vujovic στο αναρτημένο άρθρο του στο «L’OlivoNEWS», αλλά έχουν προστεθεί επιπλέον και οι σύγχρονες επιστημονικές γνώσεις που περιλαμβάνουν την ευεργετική δράση στην ΣΚΠ κάποιων άλλων συστατικών του ελαιολάδου (των γλυκεριναιθερικών γλυκολιποειδών), οι οποίες δεν αναφέρονται στο εν λόγω αναρτημένο άρθρο. Το παρόν το άρθρο περιγράφει το θέμα με τρόπο απλό και κατανοητό στο κοινό, αλλά δίνεται και ενδεικτική επιστημονική βιβλιογραφία για όσους θέλουν να εμβαθύνουν στο θέμα.

Σύμφωνα με το άρθρο του Dr. Alessandro Vujovic, η ΣΚΠ είναι μια σύνθετη νευρο-φλεγμονώδης νόσος, στην οποία η γενετική προδιάθεση και η έκθεση σε περιβαλλοντικούς παράγοντες επηρεάζουν από κοινού τόσο τον κίνδυνο εμφάνισης όσο και την εξέλιξή της. Είναι μια χρόνια, αυτοάνοση, φλεγμονώδης, απομυελινωτική νόσος του κεντρικού νευρικού συστήματος (ΚΝΣ) - εγκεφάλου, νωτιαίου μυελού, οπτικών νεύρων - η οποία χαρακτηρίζεται από προοδευτική νευροεκφύλιση, με μόνιμες νευρολογικές βλάβες και νευρολογική αναπηρία, ακόμη και σε νεαρούς ενήλικες ηλικίας 20–40 ετών. Προσβάλλει περισσότερα από 2,8 εκατομμύρια άτομα παγκοσμίως, με μετατόπιση προς μεγαλύτερες ηλικίες και κορύφωση του επιπολασμού κατά την έκτη δεκαετία της ζωής. Είναι συχνότερη στις γυναίκες, με αναλογία περίπου 3:1, και στα άτομα βορειοευρωπαϊκής καταγωγής (143/100.000). Η επίπτωση και ο επιπολασμός αυξάνονται όσο απομακρυνόμαστε από τον Ισημερινό, τόσο προς τον βορρά όσο και προς τον νότο. 

Στην ΣΚΠ ενδέχεται να υπάρχουν «διασταυρούμενες αντιδράσεις» μεταξύ μοριακών δομών της μυελίνης και ορισμένων αντιγόνων που υπάρχουν στην επιφάνεια ή στο εσωτερικό των ιών. Δηλαδή, σε ορισμένες περιπτώσεις, το ανοσοποιητικό σύστημα μπορεί να αναγνωρίσει λανθασμένα ορισμένες δομές της μυελίνης ως ξένες, λόγω ομοιότητας με τις μοριακές δομές υιών και να παράγει αντισώματα ή να ενεργοποιήσει ανοσολογικά κύτταρα που στρέφονται εναντίον της μυελίνης. Το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως μοριακή μίμηση, μπορεί να οδηγήσει σε αυτοάνοση επίθεση και, τελικά, σε βλάβη της μυελίνης. Η μυελίνη είναι μια λιποπρωτεϊνική δομή που σχηματίζει το προστατευτικό περίβλημα (μυελινικά έλυτρα) γύρω από τις νευρικές ίνες, δηλαδή τους νευράξονες που είναι μακριές-ινώδεις προεκτάσεις των νευρικών κυττάρων που μεταφέρουν τα νευρικά σήματα. Η μυελίνη λειτουργεί ως ηλεκτρικός μονωτής, ανάλογα με το πλαστικό περίβλημα ενός ηλεκτρικού καλωδίου και επιτρέπει την ταχεία και αποτελεσματική μετάδοση των ηλεκτρικών σημάτων κατά μήκος του νευράξονα μέχρι το τελικό σημείο του, περιορίζοντας τη διαρροή του ηλεκτρικού ρεύματος. Επομένως, κάθε σημαντική βλάβη της μυελίνης, η οποία ονομάζεται απομυελίνωση, μπορεί να προκαλέσει επιβράδυνση ή ακόμη και αποκλεισμό της σωστής μετάδοσης των νευρικών σημάτων. Οι περιοχές όπου έχει καταστραφεί η μυελίνη μπορεί στη συνέχεια να υποστούν φλεγμονώδεις και εκφυλιστικές αλλοιώσεις και να σχηματίσουν ουλώδη ιστό, τις λεγόμενες «πλάκες», από τις οποίες προέρχεται και η ονομασία «σκλήρυνση κατά πλάκας». Παρότι η ακριβής αιτιολογία της ΣΚΠ δεν έχει πλήρως αποσαφηνιστεί, η νευρο-φλεγμονή και η ανοσολογική επίθεση στη μυελίνη θεωρούνται βασικοί μηχανισμοί της απομυελίνωσης. Στη διαδικασία αυτή φαίνεται να συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, συστατικά που προκαλούν φλεγμονή (π.χ. κυτταροκίνες), δραστικές μορφές οξυγόνου και οξειδωτικό στρες, τα οποία μπορούν να συμβάλλουν στη βλάβη των μυελινικών ελύτρων και των νευρικών κυττάρων.

Μικρογλοία και νευροφλεγμονή

Ενώ τα κύρια κύτταρα του οργανισμού μας που συμμετέχουν στην ανοσολογική απάντηση είναι τα περιφερικά μακροφάγα, τα αντίστοιχα κύτταρα στο ΚΝΣ είναι τα κύτταρα της μικρογλοίας. Τα κύτταρα αυτά της έμφυτης ανοσίας ανταποκρίνονται στην παρουσία παθογόνων παραγόντων και προκαλούν βλάβη των ιστών του οργανισμού, με διαδικασία κατά την οποία μεταβάλλεται η μορφολογία και η λειτουργική τους κατάσταση και τα οποία μεταναστεύουν προς τη θέση της λοίμωξης ή της βλάβης, όπου συμβάλλουν στην εξουδετέρωση ή καταστροφή των παθογόνων (με την βοήθεια των συστατικών που εκκρίνουν) καθώς επίσης και στην απομάκρυνση κατεστραμμένων ή νεκρών κυττάρων. Η νευρο-φλεγμονήλοιπόν στο ΚΝΣ, προκαλείται από τα κύτταρα της μικρογλοίας, τα οποία βρίσκονται στον εγκέφαλο και ενεργοποιούνται. Αυτό συμβαίνει και στη ΣΚΠ, όπου τα κύτταρα της μικρογλοίας έχουν σημαντικό ρόλο στη νόσο.

Ευεργετική δράση των Φαινολικών ενώσεων του ελαιολάδου

Έχουν γίνει πολλές έρευνες με τις φαινολικές ενώσεις του ελαιολάδου, καθώς είναι από καιρό γνωστές οι αντιοξειδωτικές και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητές τους και θεωρείται ότι μπορεί να είναι χρήσιμες στη νευρο-φλεγμονή. Οι έρευνες αυτές χρησιμοποίησαν πειραματικά ζωικά μοντέλα της ΣΚΠ, δηλαδή ζώα με πειραματική αυτοάνοση εγκεφαλομυελίτιδα, στα οποία η νόσος προκαλεί απομυελίνωση, παράλυση, φλεγμονή, οξειδωτικό στρες στο ΚΝΣ και διαταραχή του αιματο-εγκεφαλικού φραγμού. Ο αιματοεγκεφαλικός φραγμός είναι μια προστατευτική δομή, σαν φίλτρο που διαχωρίζει τα αιμοφόρα αγγεία από τον εγκεφαλικό ιστό και εμποδίζει τη διέλευση τοξικών ουσιών —καθώς και πολλών φαρμάκων— αλλά και μικροβίων που υπάρχουν στο αίμα, επιτρέποντας παράλληλα την ελεύθερη διέλευση του οξυγόνου και των απαραίτητων θρεπτικών συστατικών για τη ζωή των νευρώνων. 

Σύμφωνα  με τις υπάρχουσες έρευνες, το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο που περιέχει φαινολικές ενώσεις, όταν χορηγήθηκε με τη διατροφή προκάλεσε μείωση της πρόκλησης φλεγμονής στον εγκέφαλο ποντικών. Ενδεικτικά, η υδροξυτυροσόλη, μία φαινολική ένωση που είναι συστατικό του εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου, ασκεί έτσι την αντιφλεγμονώδη δράση της. Επιπλέον, σε πειραματικά μοντέλα αυτοάνοσης εγκεφαλομυελίτιδας σε αρουραίους, η φαινόλη αυτή μειώνει το οξειδωτικό στρες και, όταν συνδυάζεται με τυροσόλη, αναστέλλει τα ένζυμα τα οποία αυξάνουν τη διαπερατότητα του αιματοεγκεφαλικού φραγμού στην είσοδο λευκοκυττάρων στο ΚΝΣ, τα οποία συμμετέχουν επίσης στις φλεγμονώδεις διεργασίες της ΣΚΠ. Επίσης, η υδροξυτυροσόλη και τα παράγωγά της αναστέλλουν την παραγωγή βλαβερών δραστικών μορφών οξυγόνου και οξειδωτικού στρες, μέσω καταστολής της δραστηριότητας σχετικών ενζύμων, ενώ παράλληλα δεσμεύουν τα ιόντα σιδήρου, τα οποία μπορούν να προκαλέσουν κυτταρικό θάνατο (σιδερόπτωση- φερόπτωση), ενεργοποιώντας την υπεροξείδωση των λιποειδών.

Η ελαιοευρωπαΐνη, επίσης φαινολικό συστατικό του εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου, απενεργοποιεί τα κύτταρα της μικρογλοίας και καταστέλλει τον σχηματισμό μιτοχονδριακών δραστικών μορφών οξυγόνου, μειώνοντας την πρόκληση φλεγμονής της μικρογλοίας. Πειράματα με ελαιοευρωπαΐνη σε αρουραίους, αύξησε τη δραστηριότητα των αντιοξειδωτικών ενζύμων, είχε αντιφλεγμονώδη δράση και ευνόησε έτσι την ακεραιότητα της μυελίνης. Η θεραπεία με ελαιοευρωπαΐνη μείωσε τα χαρακτηριστικά ιστολογικά σημεία της «πειραματικής αυτοάνοσης εγκεφαλομυελίτιδας» στα ποντίκια, όπως τη διήθηση των λευκοκυττάρων, την απομυελίνωση και τη διαταραχή του αιματοεγκεφαλικού φραγμού, καθώς και τη μείωση οξειδωτικών διεργασιών στους ιστούς του ΚΝΣ, σε σύγκριση με τα ζώα που δεν έλαβαν θεραπεία. Ευεργετικά αποτελέσματα προέκυψαν και σε πειράματα όχι μόνο σε ζώα αλλά και με κυτταροκαλλιέργειες.

Δηλαδή, οι φαινολικές ενώσεις θα μπορούσαν να δρουν ευεργετικά στη φλεγμονή και στο οξειδωτικό στρες, δύο θεμελιώδεις παράγοντες για την απομυελίνωση, με δυνητικά θετικές επιπτώσεις στην πρόληψη ή την άμβλυνση της ΣΚΠ. Κατά συνέπεια, το ελαιόλαδο θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί με «δυνητικά οφέλη» στη ΣΚΠ, τουλάχιστον σύμφωνα με τις μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί σε πειραματόζωα. Επισημαίνεται όμως ότι οι φαινολικές ενώσεις του εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου δεν θα μπορούσαν να αποτελούν θεραπεία, αλλά ένα χρήσιμο βοήθημα για την επιβράδυνση της εξέλιξης της απομυελίνωσης.

Συμπερασματικά, ο συγγραφέας Dr. Alessandro Vujovic θεωρεί ότι, σύμφωνα με τα παραπάνω, εάν η Μεσογειακή Διατροφή εμπλουτιστεί με εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, θα μπορούσε να έχει ευεργετικές επιδράσεις και στην ΣΚΠ, αναφέροντα μελέτη όπου 3 κουταλιές της σούπας ημερησίως για ένα έτος εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου οδήγησε, σε σημαντικές βελτιώσεις σε διάφορα συμπτώματα της ΣΚΠ, σε σύγκριση με τους ασθενείς που δεν έλαβαν αυτήν.

Ευεργετική δράση των γλυκεριναιθερικών γλυκολιποειδών του ελαιολάδου

Εκτός από τις φαινολικές ενώσεις, έχει ευρεθεί και δημοσιευτεί σε διεθνές επιστημονικό περιοδικό από το  2002 ότι το ελαιόλαδο περιέχει και ένα κλάσμα με διαφορετική χημική σύσταση από τις φαινόλες – είναι γλυκεριναιθερικά γλυκολιποειδή -  με πολύ σημαντικές ευεργετικές βιολογικές δράσεις. Το κλάσμα αυτό είναι αναστολείς του Παράγοντα Ενεργοποίησης των Αιμοπεταλίων (Platelet- Activating Factor, PAF) που είναι ο ισχυρότερος σήμερα γνωστός λιποειδικός φλεγμονώδης παράγοντας. Ενώ οι φαινόλες έχουν σχετικά ασθενή αντι-φλεγμονώδη και ισχυρή αντι-οξειδωτική δράση, τα εν λόγω γλυκεριναιθερικά γλυκολιποειδή έχουν ισχυρή αντι-φλεγμονώδη δράση και ασθενή αντι-οξειδωτική. Επίσης, οι φαινόλες του ελαιολάδου έχουν μεν έμμεση-συνεργιστική καρδιοπροστατευτική δράση αλλά δεν μπορούν από μόνες τους να αναστείλουν ή/και να υποστρέψουν την αθηρογένεση και τις καρδιαγγειακές ασθένειες που προκαλούνται από αυτήν, ενώ τα εν λόγω γλυκεριναιθερικά γλυκολιποειδή έχουν άμεση καρδιοπροστατευτική δράση και μπορούν από μόνα τους να αναστείλουν ή/και να υποστρέψουν την αθηρογένεση και τις καρδιαγγειακές ασθένειες που προκαλούνται από αυτήν.  Οι βιολογικές δράσεις των εν λόγω γλυκεριναιθερικών γλυκολιποειδών του ελαιολάδου, στις δύο αυτές δεκαετίες μέχρι σήμερα, έχουν μελετηθεί με πειράματα in vitro (στον δοκιμαστικό σωλήνα των χημικών), σε πειραματόζωα, σε κυτταροκαλλιέργειες, αλλά και με διατροφικές παρεμβάσεις σε ανθρώπους. Έχει μάλιστα αποδειχθεί και δημοσιευτεί σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά η ικανότητά τους να αναστέλλουν ή/και να υποστρέφουν με άμεσο τρόπο την αθηρογένεση και τις καρδιαγγειακές ασθένειες που προκαλούνται από αυτήν. Αλλά επιπλέον, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι ασκούν ευεργετική δράση και σε πολλές άλλες ασθένειες. Ανάλογης χημικής φύσης λιποειδή (και όχι φαινολικές ενώσεις) που είναι αναστολείς του PAF, υπάρχουν και στα τρόφιμα της Μεσογειακής διατροφής (ΜΔ) (ή Μεσογειακής δίαιτας, ορθότερα). Μάλιστα η ευεργετική δράση της ΜΔ όχι μόνο στα καρδιαγγειακά νοσήματα αλλά και σε άλλες  ασθένειες, όπως έχει παρατηρηθεί, αποδίδεται σε αυτούς τους αναστολείς του PAF που υπάρχουν τόσο στο ελαιόλαδο (το κύριο συστατικό της ΜΔ), όσο και στα άλλα τρόφιμα της ΜΔ.

Σχετικά με τη ΣΚΠ, υπάρχουν πειραματικά δεδομένα που παρέχουν ισχυρές ενδείξεις ότι ο PAF συμμετέχει στην παθοφυσιολογία της νόσου. Η πιθανή αυτή συμμετοχή είναι εύλογη, καθώς δημοσιευμένα πειραματικά δεδομένα δείχνουν ότι ο PAF, είναι φλεγμονώδης παράγοντας, αλλά μπορεί να ασκεί και άμεσες νευροτοξικές δράσεις στα νευρικά κύτταρα, ανεξάρτητα από τη δευτερογενή απελευθέρωση άλλων φλεγμονωδών παραγόντων (όπως κυτταροκινών ή άλλων παραγόντων της φλεγμονής). Οι δράσεις αυτές αναστέλλονται από αναστολείς του PAF, γεγονός που ενισχύει την άποψη ότι ο PAF μπορεί να προκαλεί άμεση και όχι έμμεση, νευροτοξική βλάβη. Η ιδιότητα αυτή του PAF τον καθιστά δυνητικά σημαντικό παράγοντα στη νευρο-φλεγμονή και στη νευρο-εκφυλιστική διεργασία, οι οποίες έχουν περιγραφεί σε διάφορες νευροεκφυλιστικές νόσους, όπως η νόσος Alzheimer και άλλες μορφές άνοιας. Επισημαίνεται ότι η ΣΚΠ είναι μια χρόνια φλεγμονώδης νόσος του κεντρικού νευρικού συστήματος, στην οποία φλεγμονή (που προκαλείται από ανοσολογική απάντηση) συνυπάρχει με νευροεκφυλιστικές διεργασίες (που περιλαμβάνουν την βλάβη και την σταδιακή απώλεια των νευραξόνων). Η νευρο-φλεγμονή και η νευρο-εκφύλιση αποτελούν βασικά στοιχεία της παθοφυσιολογίας και της εξέλιξης της νόσου. Υπό το πρίσμα αυτό, ο PAF, ως φλεγμονώδης αλλά και ως άμεσα νευροτοξικός παράγοντας, θα μπορούσε να αποτελεί έναν σημαντικό συνδετικό κρίκο μεταξύ των δύο αυτών αλληλένδετων διεργασιών που συνυπάρχουν στη ΣΚΠ, δηλαδή της νευρο-φλεγμονής και της νευρο-εκφυλιστικής βλάβης.

Σε μελέτες του PAF για την ΣΚΠ, έχουν βρεθεί αυξημένα επίπεδα PAF τόσο στο πλάσμα όσο και στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό ασθενών με υποτροπιάζουσα-διαλείπουσα ΣΚΠ. Υπάρχει επίσης μελέτη που έδειξε ότι ο PAF επιδεινώνει την απομυελίνωση σε πειραματικό μοντέλο απομυελίνωσης. Επίσης, ο αυξημένος PAF στη ΣΚΠ, συνδέεται με την ενεργοποίηση αιμοπεταλίων και τη φλεγμονή, ενώ υπάρχουν πειραματικά δεδομένα που συνδέουν τον PAF και τον υποδοχέα του με τη βαρύτητα της Πειραματικής Αυτοάνοσης Εγκεφαλομυελίτιδας (ΠAE) και την απομυελίνωση. Η ΠΑΕ είναι ένα πειραματικό ζωικό μοντέλο που χρησιμοποιείται ευρέως για τη μελέτη της ΣΚΠ. Στην ΠAE προκαλείται ανοσολογική επίθεση εναντίον συστατικών της μυελίνης, με αποτέλεσμα φλεγμονή και απομυελίνωση στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Επισημαίνεται ότι η ΠAE δεν είναι η ίδια η σκλήρυνση κατά πλάκας στον άνθρωπο, αλλά είναι το μοντέλο που χρησιμοποιείται για να διερευνηθούν μηχανισμοί και πιθανές θεραπείες της ΣΚΠ. Σε ζώα μάλιστα στα οποία είχε προκληθεί ΠAE, η χορήγηση εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου συνδέθηκε με μικρότερη οξειδωτική βλάβη και ηπιότερη κλινική νόσο.

Αν και δεν έχει μελετηθεί η πιθανή ευεργετική δράση των αναστολέων του PAF που υπάρχουν στο ελαιόλαδο στην ΣΚΠ/ΠΑΕ, υπάρχουν πειραματικά δεδομένα για άλλο φυσικός αναστολέα του PAF που έχει δοκιμαστεί σε ΠAE. Πρόκειται για τα κινγκολίδια (φυσικό συστατικό του φυτού Ginkgo biloba) που είναι ο καλύτερος σήμερα γνωστός αναστολέας του PAF. Σε ποντίκια με ΠAE, η χορήγησή του εν λόγω φυσικού αναστολέα μείωσε σημαντικά τη βαρύτητα της ΠAE, περιόρισε τη διήθηση φλεγμονωδών κυττάρων στον νωτιαίο μυελό και μείωσε την απομυελίνωση. Υπάρχει επίσης και μελέτη με εθελοντές που δείχνει την ευεργετική δράση από τον φυσικό αναστολέα του PAF (τα κινγκολίδια) στην ΣΚΠ. Όμως δεν έχει ακόμα μελετηθεί αν οι αναστολείς του PAF από το ελαιόλαδο (τα γλυκεριναιθερικά γλυκολιποειδή) ή/και οι αναστολείς του PAF από τρόφιμα της ΜΔ, βελτιώνουν την ΠAE/ΣΚΠ. Και αυτό, από ερευνητικής πλευράς, είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον και θα βοηθήσει  στην διαλεύκανση τόσο του ρόλου του PAF στην ΣΚΠ όσο και την ευεργετική/θεραπευτική δράση των αναστολέων του PAF από το ελαιόλαδο ή/και τα τρόφιμα της ΜΔ. 

Πάντως είναι γνωστή η προστατευτική δράση της ΜΔ στη νευροφλεγμονή και στη νευροεκφυλιστική βλάβη και πιστεύεται ότι πρέπει να οφείλεται όχι μόνο στις πολυφαινόλες, αλλά και σε ένα σύνολο φυσικών αναστολέων του PAF και άλλων συστατικών που τροποποιούν την δράση του PAF.

Βιβλιογραφία

-Micheli L.et al. Role of Hydroxytyrosol and Oleuropein in the Prevention of Aging and Related Disorders: Focus on Neurodegeneration, Skeletal Muscle Dysfunction and Gut Microbiota. Nutrients. 2023, 15, 1767. https://doi.org/10.3390/nu15071767

-Ljubisavljevic S. Oxidative Stress and Neurobiology of Demyelination. Mol Neurobiol. 2016, 53(1),744-758. doi: 10.1007/s12035-014-9041-x. Epub 2014 Dec 11. PMID: 25502298

-Wang J. et al. EBV infection and HLA-DR15 jointly drive multiple sclerosis by myelin peptide presentation. Cell. 2026, 189(2), 569-584.e14. doi: 10.1016/j.cell.2025.12.046. Epub 2026 Jan 13. PMID: 41534530.

-Thomas O. G. et al. Anoctamin-2-specific T cells link Epstein-Barr virus to multiple sclerosis. Cell. 2026, 189(2), 585-602.e38. doi: 10.1016/j.cell.2025.12.032. Epub 2026 Jan 13. PMID: 41534529.

-Miranda B.G. et al. Oleacein Attenuates the Pathogenesis of Experimental Autoimmune Encephalomyelitis through Both Antioxidant and Anti-Inflammatory Effects. Antioxidants. 2020, 9, 1161 

-S. Bourguiba-Hachemi. et al. Advances in Multiple Sclerosis and Related Disorders. The genetic architecture of multiple sclerosis in 2026: From susceptibility to disease progression. Revue Neurologique. 2026, 182 (5), 433-46.

-Gorzynik-Debicka M. et al. Potential Health Benefits of Olive Oil and Plant Polyphenols. Int J Mol Sci. 2018 ,19(3), 686. doi: 10.3390/ijms19030686. PMID: 29495598; PMCID: PMC5877547.

-Grubi´c Kezele, T. et al.  Neuroprotective Panel of Olive Polyphenols: Mechanisms of Action, Anti-Demyelination, and Anti-Stroke Properties. Nutrients. 2022, 14, 4533. https://doi.org/10.3390/nu14214533

-Hornedo-Ortega. et al. Phenolic Compounds Characteristic of the Mediterranean Diet in Mitigating Microglia-Mediated Neuroinflammation. Front. Cell. Neurosci. 2018, 12, 373. doi: 10.3389/fncel.2018.00373

-Kalmpourtzidou A. et al. Beneficial Effects of Plant Oils Supplementation on Multiple Sclerosis: A Comprehensive Review of Clinical and Experimental Studies. Nutrients. 2023, 15, 4827. https://doi.org/10.3390/nu15224827

- Demopoulos C.A.The story behind the discovery of the structure of platelet‑activating factor: A potent lipid inflammatory mediator. J Atheroscler Prev Treat 2025, 16, 56-69.

- Antonopoulou S., Demopoulos C. A. Protective Effect of Olive Oil Microconstituents in Atherosclerosis: Emphasis on PAF Implicated Atherosclerosis Theory. Biomolecules. 2023, 13, 700.  https://doi.org/10.3390/biom13040700 (selected as one of the Editor's Choice Articles) 

- Detopoulou P., Antonopoulou S., Douvogianni P., Demopoulos, C. A. The Mediterranean Diet and Cardiovascular Protection: Biochemical Mechanisms with Emphasis on Platelet-Activating Factor. Nutrients. 2026, 18(9), 1320. https://doi.org/10.3390/nu18091320. (This article belongs to the Special Issue Mediterranean Diet and Cardiovascular Diseases). 

-Brochet B. et al. Etude pilote d'un inhibiteur spécifique du PAF-acéther, le ginkgolide B dans le traitement des poussées aiguës de sclérose en plaques [Pilot study of Ginkgolide B, a PAF-acether specific inhibitor in the treatment of acute outbreaks of multiple sclerosis]. Rev Neurol (Paris). 1992,148(4),299-301. French. PMID: 1439458.

-Brochet B. et al. Double blind placebo controlled multicentre study of ginkgolide B in treatment of acute exacerbations of multiple sclerosis. The Ginkgolide Study Group in multiple sclerosis. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 1995, 58(3), 360-2. doi: 10.1136/jnnp.58.3.360. PMID: 7897422; PMCID: PMC1073377.

- Wen-Bo Yu. et al. The therapeutic potential of ginkgolide K in experimental autoimmune encephalomyelitis via peripheral immunomodulation

International Immunopharmacology. 2019, 70, 284-294. https://doi.org/10.1016/j.intimp.2019.02.035

- Midgley A. et al.  PAF-R on activated T cells: Role in the IL-23/Th17 pathway and relevance to multiple sclerosis. Immunobiology. 2021, 226, 152023. https://doi.org/10.1016/j.imbio.2020.152023

-Pedotti R. et al. Multiple elements of the allergic arm of the immune
response modulate autoimmune demyelination. Immunology and Inflammation. 2003, 100 (4), 1867-1872. https://doi.org/10.1073/pnas.252777399

-Sheremata W.A. et al. Evidence of platelet activation in multiple sclerosis

J Neuroinflammation. 2008,  5, 27. https://doi.org/10.1186/1742-2094-5-27

-Tian Z. et al. Platelet-Activating Factor Deteriorates Lysophosphatidylcholine-Induced Demyelination Via Its Receptor-Dependent and -Independent Effects. Mol Neurobiol. 2020 , 57(10),4069-4081. doi: 10.1007/s12035-020-02003-3. Epub 2020 Jul 13. PMID: 32661728.

-Messadi A. et al. Implication de la mutation A224D du récepteur de facteur activateur des plaquettes dans la susceptibilité à la forme rémittente de la sclérose en plaques : étude d'une population tunisienne [Implication of platelet-activating factor receptor A224D mutation in susceptibility to relapsing-remitting multiple sclerosis: A Tunisian population study]. Pathol Biol (Paris). 2012, 60(3), 185-9. French. doi: 10.1016/j.patbio.2011.04.004. Epub 2011 Jun 11. PMID: 21658861.

-Callea L. et al. Platelet activating factor is elevated in cerebral spinal fluid and plasma of patients with relapsing-remitting multiple sclerosis. J Neuroimmunol. 1999, 94(1-2), 212-21. doi: 10.1016/s0165-5728(98)00246-x. PMID: 10376955.

-Salih K.M. et al. Assessment of Some Platelet Activating Markers and Secretory Status with Clinical Manifestations in Multiple Sclerosis Iraqi Patients

Al-Mustansiriyah Journal of Science ISSN: 1814-635X (print), ISSN:2521-3520 (online)

2022, 33(3). DOI: http://doi.org/10.23851/mjs.v33i3.113

-Conde C. et al. The protective effect of extra-virgin olive oil in the experimental model of multiple sclerosis in the rat. Nutr Neurosci. 2020, 23(1), 37-48. doi: 10.1080/1028415X.2018.1469281.  Epub 2018 May 5. PMID: 29730972.

-Aguera-Morales E. et al. Effects of olive oil on oxidative stress in an experimental model of multiple sclerosis (P3.389). Neurology.  2017, issue 88 (16_supplement) P3.389. https://doi.org/10.1212/WNL.88.16_supplement.P3.389