Η εμπειρία αιώνων έχει αποδείξει – πέραν πάσης αμφιβολίας – ότι το ελαιόλαδο, πέρα από τις άλλες δράσεις, έχει και καρδιοπροστατευτική δράση. Σήμερα έχει αποδειχθεί με πολλές επιστημονικές δημοσιεύσει, η συνεισφορά των τριών αυτών φαινομένων (Φλεγμονή, Οξειδωτικό στρες, Θρόμβωση) στην ευεργετική δράση του ελαιολάδου, καθώς επίσης ποιά συστατικά του ελαιολάδου και με ποιό τρόπο συνεισφέρουν σε αυτήν. Δηλαδή με ποιόν βιοχημικό μηχανισμό (κατά τη βιοχημική θεώρηση) ή με ποιόν παθοφυσιολογικό μηχανισμό (κατά την ιατρική ορολογία) ερμηνεύεται η ευεργετική δράση του ελαιολάδου.
Εντούτοις, δεν έχει περάσει ακόμα στο ευρύ κοινό αυτή η επιστημονική γνώση. Παρότι έχουν γραφεί πολλά εκλαϊκευμένα άρθρα και από πολλούς για το θέμα «Ελαιόλαδο και Καρδιαγγειακά Νοσήματα», το άρθρο αυτό αποτελεί μία ακόμα προσπάθεια για να μεταφερθεί η σχετική επιστημονική γνώση με απλά κατανοητά λόγια (και με την βοήθεια σχετικού σχήματος) στο ευρύ– χωρίς ειδικές γνώσεις – κοινό, επιβεβαιώνονται και το γνωστό ρητό «παν μέτρον άριστον».
Όλα τα έμβια όντα της γης ακολουθούν κάποιους βασικούς φυσικούς κανόνες. Με κυριότερο το «παν μέτρον άριστον» ή «μέτρον άριστον εστί». Δηλαδή, κάθε τι, μπορεί να είναι είτε καλό, είτε κακό ή με άλλα λόγια κάθε συστατικό ή φυσική διεργασία σε κάθε οργανισμό είναι καλή μέσα σε κάποια όρια, που είναι διαφορετικά για κάθε περίπτωση. Και τα δηλητήρια ακόμα όπως το αρσενικό είναι χρήσιμο σε κάποια μικρά ποσά και σε στενά όρια. Αλλά είναι ισχυρό δηλητήριο σε μεγαλύτερες ποσότητες. Εξετάζεται μάλιστα να περιληφθεί και το αρσενικό στα απαραίτητα στοιχεία για τον οργανισμό μας.
ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΚΑΙ ΦΛΕΓΜΟΝΗ- ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΟ ΣΤΡΕΣ- ΘΡΟΜΒΩΣΗ
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα (της διττής ωφελούς-ανωφελούς δράσης) είναι οι τρεις φυσιολογικές διεργασίες (φαινόμενα) στον οργανισμό μας, η φλεγμονή, το οξειδωτικό στρες και η θρόμβωση, που αλληλο-σχετίζονται και έχουν σημαντικό ρόλο σε πολλές ασθένειες. Αν δούμε το θέμα από την σκοπιά του ελαιόλαδου και των καρδιαγγειακών νοσημάτων που αποτελούν την πρώτη – παγκοσμίως- αιτία θανάτου, θα μπορούσαμε να πούμε τα ακόλουθα:
Οι καρδιαγγειακές ασθένειες μπορεί να προέρχονται από διάφορες αιτίες, με κυριότερη την αθηροσκλήρωση που είναι αποτέλεσμα του σχηματισμού αθηρωματικών πλακών στο εσωτερικό του αγγείου. Στον σχηματισμό της αθηρωματικής πλάκας και στις καρδιαγγειακές ασθένειες συμμετέχουν τα τρία αυτά φαινόμενα.
Η θρόμβωση αναφέρεται στην πήξη του αίματος και των σχηματισμό θρόμβων. Όταν διαρραγεί κάποιο αγγείο είναι ωφέλιμη η θρόμβωση γιατί με τον θρόμβο κλείνει το σημείο και σταματά την απώλεια αίματος. Όταν όμως διαρραγεί η αθηρωματική πλάκα, τότε σχηματίζονται θρόμβοι που κυκλοφορούν με το αίμα και μπορεί να φράξουν κάποια μικρά αγγεία, να σταματήσουν την ροή αίματος στο σημείο αυτό και έτσι να μην τροφοδοτούνται με θρεπτικά συστατικά που μεταφέρει το αίμα κάποια κύτταρα, με ότι αυτό συνεπάγεται. Αν συμβεί σε αγγεία της καρδιάς προκαλείται καρδιακή προσβολή, ενώ αν συμβεί στον εγκέφαλο προκαλείται εγκεφαλικό επεισόδιο.
Το οξειδωτικό στρες είναι η διεργασία κατά την οποίαν γίνονται χρήσιμες οξειδωτικές αντιδράσεις μέσα στον οργανισμό, αλλά όταν υπάρξει περίσσεια οξειδωτικών αντιδράσεων, προκαλείται έντονο οξειδωτικό στρες με δυσμενείς επιπτώσεις. Δηλαδή, η διεργασία αυτή σε μικρή έκταση είναι επωφελής για τον οργανισμό, αλλά σε μεγαλύτερη έκταση είναι επιβλαβής. Παράδειγμα επωφελούς/δυσμενούς οξειδωτικού στρες είναι κίνηση/άσκηση/γυμναστική, όπου σε λογικά όρια είναι επωφελής, ενώ σε υπερβολή καταπονεί και βλάπτει τον οργανισμό.
Η φλεγμονή είναι μια διεργασία ωφέλιμη που προστατεύει τον οργανισμό. Όταν στον οργανισμό εισέλθει κάποιος εισβολέας / ξένο σώμα, τότε ο οργανισμός παράγει ουσίες στο σημείο εισόδου του εισβολέα που τον καταστρέφουν. Το μέρος εκεί κοκκινίζει και θερμαίνεται, δηλαδή φλέγεται (φλεγμαίνεται), εξ ου και φλεγμονή. Όταν όμως η φλεγμονή παραταθεί και όταν εκλείψει ο εισβολέας τότε αρχίζουν να καταστρέφονται και κύτταρα του οργανισμού, οπότε γίνεται επιβλαβής.
ΡΟΛΟΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ, ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΟΥ ΣΤΡΕΣ, ΘΡΟΜΒΩΣΗΣ
Η θρόμβωση όταν διαρραγεί η αθηρωματική πλάκα και σχηματιστούν θρόμβοι που μπορεί να φράξουν την ροή αίματος σε κάποια μικρά αγγεία, είναι η κύρια αιτία (φαινόμενο) για τις διάφορες καρδιαγγειακές ασθένειες. Στην αθηρογένεση το κύριο φαινόμενο είναι η φλεγμονή και συνεισφέρει συνεργιστικά και το οξειδωτικό στρες, αλλά και η θρόμβωση. Η φλεγμονή, όπως αποδίδεται και στο υπερ-απλοποιημένο σχήμα (που όμως αποδίδει την σημερινή επιστημονική γνώση), ξεκινά με την δράση διαφόρων παραγόντων μέσα από δύο βιοχημικές πορείες, δηλαδή δύο σειρές διαδοχικών αντιδράσεων. Η μία πορεία (η 10 στο σχήμα) οδηγεί στον σχηματισμό Αραχιδονικού οξέος (ΑΑ) και η άλλη (η 2 στο σχήμα) οδηγεί στον σχηματισμό του Παράγοντα Ενεργοποίησης των Αιμοπεταλίων (Platelet Activating Factor, PAF).
Πρέπει να τονιστεί ότι στη φύση για να ελέγχεται από τους έμβιους οργανισμούς η ποσότητα (και συνεπώς και η έκταση της δράσης) μιας βιολογικά δραστικής ένωσης, η ένωση αυτή αποτελεί μέρος ενός πολύπλοκου δικτύου αντιδράσεων που αλληλοεξαρτώνται. Αυτό το βλέπουμε και από τα παρακάτω.
Από το αραχιδονικό οξύ, με μια πορεία από βιοχημικές αντιδράσεις (η 8 στο σχήμα), παράγονται διάφορες ενώσεις που αποτελούν τους μεταβολίτες του ΑΑ. Η παραγωγή των μεταβολιτών αυτών ρυθμίζεται από το ένζυμο κυκλο-οξυγονάση. Οι μεταβολίτες αυτοί προκαλούν φλεγμονή, που η πιο εμφανής και γνωστή σε εμάς εκδήλωσή της είναι ο πυρετό στον οργανισμό ή ο πονοκέφαλο. Αλλά μπορεί όταν είναι χρόνια φλεγμονή να συμβάλλει συνεργιστικά και σε πολλές ασθένειες. Κάποιοι όμως από τους μεταβολίτες έχουν και προστατευτική δράση στον οργανισμό. Δηλαδή, η ποσότητα και το είδος κάθε μεταβολίτη είναι σημαντικά, ώστε να μπορεί να ελέγχεται η έκταση της φλεγμονής.
Η πορεία σχηματισμού των μεταβολιτών του ΑΑ (η 8 στο σχήμα) διακόπτεται από την ασπιρίνη, η οποία αναστέλλει την δράση του ρυθμιστικού ενζύμου (κυκλο-οξυγονάση) για την παραγωγή των μεταβολιτών. Γιαυτό με την ασπιρίνη πέφτει ο πυρετός ή σταματά ο πονοκέφαλος.
Η πορεία των βιοχημικών αντιδράσεων στο άλλο σκέλος (η 2 στο σχήμα), που οδηγεί στον PAF προκαλεί στην συνέχεια την πορεία παραγωγής στον οργανισμό κυτταροκινών και άλλων συστατικών (η 4 στο σχήμα) που καταστρέφουν τον εισβολέα. Με παρατεταμένη όμως φλεγμονή στο εσωτερικό του αγγείου προκαλείται ο σχηματισμός αθηρωματικής πλάκας και αθηροσκλήρωση. Βέβαια η φλεγμονή από τον PAF μπορεί να προκαλέσει και άλλες ασθένειες φλεγμονώδους αιτιολογίας στις οποίες εμπλέκεται και ο PAF. Το θέμα των άλλων ασθενειών εκ φεύγει από τους σκοπούς αυτού του άρθρου, το οποίο αναφέρει σαν παράδειγμα της φλεγμονής μόνο την αθηροσκλήρωση.
Πρέπει να αναφέρουμε ότι και εδώ, όπως συμβαίνει πάντα στην φύση, υπάρχουν και κάποιοι ανατροφοδοτούμενοι κύκλοι. Δηλαδή, είναι η περιπτώσεις που μια ουσία Α προκαλεί την παραγωγή μιας ουσίας Β και στην συνέχεια η Β επανα-προκαλεί την παραγωγή της Α. Στην δεδομένη περίπτωση, οι ανατροφοδοτούμενοι κύκλοι είναι οι εξής: Ο PAF ενεργοποιεί τους παράγοντες που προκαλούν την φλεγμονή, η οποία φλεγμονή όπως είπαμε παράγει πάλι PAF, ανατροφοδοτώντας αυτόν τον κύκλο (στο σχήμα οι πορείες 2 και 1). Οι κυτταροκίνες και τα λοιπά συστατικά, η παραγωγή των οποίων προκαλείται από τον PAF, προκαλούν και πάλι την παραγωγή PAF, ανατροφοδοτώντας αυτόν τον κύκλο (στο σχήμα οι πορείες 4 και 9).
Το οξειδωτικό στρες προκαλεί την παραγωγή PAF, ο οποίος στη συνέχεια προκαλεί την δημιουργία οξειδωτικού στρες, ανατροφοδοτώντας αυτόν τον κύκλο (στο σχήμα οι πορείες 3 και 5). Οι μεταβολίτες του ΑΑ μέσω της θρόμβωσης των αιμοπεταλίων παράγουν PAF, αλλά και ο PAF μέσω της θρόμβωσης των αιμοπεταλίων παράγει μεταβολίτες του ΑΑ, ανατροφοδοτώντας αυτόν τον κύκλο (στο σχήμα οι πορείες 7 και 6).
Δηλαδή, η ποσότητα του PAF είναι σημαντική για την έκταση της φλεγμονής, γιαυτό και ρυθμίζεται με πολλούς τρόπους. Πρέπει να τονιστεί ο PAF δρα στον οργανισμό σαν ένα μήνυμα και κάθε μήνυμα μπορεί να είναι καλό ή κακό. Έτσι και με τον PAF, είναι απαραίτητος (είναι καλός) μέσα σε κάποια όρια ποσότητας. Πάρα πάνω ή πάρα κάτω από αυτά τα όρια έχει δυσμενή δράση (είναι κακός).
Από τις δύο αυτές πορείες βιοχημικών αντιδράσεων ( η 2 και η 10 στο σχήμα) που καταλήγουν σε φλεγμονή που προκαλεί αθηροσκλήρωση, η κύρια πορεία είναι μέσω του δρόμου του PAF (η 2 και η 4, δεξιά πλευρά με έντονα μαύρα βέλη στο σχήμα). Διότι η ασπιρίνη που αναστέλλει την φλεγμονή από τους μεταβολίτες του ΑΑ, (η 10 και η 8, αριστερή πλευρά με λιγότερο έντονα μαύρα βέλη στο σχήμα) δεν αρκεί από μόνη της να αναστείλει την αθηρογένεση σε πειραματόζωα. Αντιθέτως, οι αναστολείς του PAF (π.χ. ο ισχυρότερος ειδικός αναστολέας του PAF τα κινγκολίδια ή τα πολικά λιποειδή του ελαιολάδου που είναι επίσης αναστολείς του PAF) αναστέλλουν την αθηρογένεση, με αναστολή των πορειών 2 και 4, στο σχήμα.
Έχοντας υπόψη μας τα παραπάνω μπορούμε να εξηγήσουμε τον ρόλο της φλεγμονής στα διάφορα σημεία του βιοχημικού/ παθοφυσιολογικό μηχανισμού της αθηρογένεσης και των καρδιαγγειακών ασθενειών και την ευεργετική δράση των συστατικών του ελαιολάδου.
ΣΥΣΤΑΣΗ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟΥ
Η σύσταση του ελαιολάδου εξαρτάται από την ποικιλία της ελιάς (γενετικοί παράγοντες), τη σύσταση του εδάφους (θρεπτικά στοιχεία, pH, σύσταση), τις κλιματολογικές συνθήκες (θερμοκρασία, βροχοπτώσεις, υγρασία) και τις καλλιεργητικές πρακτικές (άρδευση, λίπανση, χρόνος συγκομιδής κ.ά.). Πάντως σε γενικές γραμμές το ελαιόλαδο αποτελείται από τις ακόλουθες λιπαρές ύλες: Κατά 98% περίπου από ουδέτερα λιποειδή και 1-2% από πολικά λιποειδή.
Στα ουδέτερα λιποειδή περιλαμβάνονται κυρίως τα τριγλυκερίδια (με κύριο λιπαρό οξύ το ελαϊκό) και σε μικρότερες ποσότητες το σκουαλένιο (1-6γρ/κιλό), τις φυτοστερόλες (0,8-2,6 γρ/κιλό) και τη βιταμίνη Ε (λιγότερο από 0,2γρ/κιλό).
Στα πολικά λιποειδή περιλαμβάνονται: Οι φαινολικές ενώσεις (0,05-1,5 γρ/κιλό), υδροξυ-τυροσόλη, τυροσόλη, p-κουμαρικό οξύ, βανιλικό οξύ, πινορεσινόλη, λουτεολίνη, απιγενίνη, ελαιοευροπαϊνη, ελαιοκανθάλη. Και κάποια πολικά λιποειδή (τα οποία χαρακτηρίζονται χημικά σαν γλυκεριν-αιθερικα-γλυκολιποειδή) που είναι ισχυροί αναστολείς του PAF.
Η επίδραση των συστατικών του ελαιολάδου, στο αλληλοεξαρτώμενο αυτό σύστημα της φλεγμονής- ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΟΥ ΣΤΡΕΣ, ΘΡΟΜΒΩΣΗΣ.
Έχοντας υπόψη μας τα παραπάνω μπορούμε να εξηγήσουμε την ευεργετική καρδιοπροστατευτική δράση των συστατικών τού ελαιολάδου, στα διάφορα σημεία του βιοχημικού/ παθοφυσιολογικό μηχανισμού της αθηρογένεσης και των καρδιαγγειακών ασθενειών, ο οποίος αποδίδεται και σχηματικά.
Οι φαινολικές ενώσεις έχουν αντιοξειδωτική δράση (όπως και τα πολλά άλλα αντιοξειδωτικά των φυτικών τροφίμων), δηλαδή αναστέλλουν την παραγωγή PAF από το οξειδωτικό στρες (την 3 στο σχήμα). Μπορούν όμως να αναστέλλουν και το κύριο ένζυμο (κυκλο-οξυγονάση) για την παραγωγή των μεταβολιτών του ΑΑ (την 8 στο σχήμα). Αλλά έχουν και ασθενή ικανότητα αναστολής (μερική αναστολή) της πρόκλησης της φλεγμονής και της παραγωγής του PAF (την 2 και 1 στο σχήμα), καθώς και των δράσεων του PAF (παραγωγή κυτταροκινών κλπ), όπως φαίνεται στο σχήμα (την 4 στο σχήμα).
Τα πολικά λιποειδή που είναι ισχυροί αναστολείς του PAF αναστέλλουν όλες τις πορείες σχηματισμού του PAF αλλά και των δράσεων του PAF, όπως φαίνεται στο σχήμα. Συγκεκριμένα, οι αναστολείς του PAF αναστέλλουν τις πορείες παραγωγής PAF (στο σχήμα τις πορείες 1 και 2). Αλλά αναστέλλουν και τις δράσεις του PAF που προκαλεί την παραγωγή κυτταροκινών κλπ (στο σχήμα την πορεία 4), τις δράσεις του PAF που προκαλεί οξειδωτικό στρες (στο σχήμα την 5 ) και τις δράσεις του PAF που προκαλεί θρόμβωση των αιμοπεταλίων και παραγωγή μεταβολιτών του ΑΑ (στο σχήμα την 6).
Η σύγκριση και αξιολόγηση της σημασίας των ευεργετικών δράσεων των φαινολικών και των αναστολέων του PAF, για να απαντηθεί το ερώτημα «ποιά από τις δύο ενώσεις έχει καθοριστικό ρόλο στην αθηρογένεση», φαίνεται από το παρακάτω πείραμα με πειραματόζωα.
Όταν χωρίζεται το ελαιόλαδο σε δύο κλάσματα, που το ένα κλάσμα περιέχει τους αναστολείς του PAF και το άλλο κλάσμα όλα τα άλλα συστατικά του ελαιόλαδου (φαινολικά κλπ), διαπιστώνεται ότι η ικανότητα που έχει το συνολικό ελαιόλαδο να αναστέλλει την αθηρογέναση σε πειραματόζωα, υπάρχει ΜΟΝΟ στο κλάσμα με τους αναστολείς του PAF. Άρα η κύρια πορεία της αθηρογένεσης είναι εκείνη που περνά από τον PAF.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Δηλαδή, ο PAF δεν είναι ΕΝΑΣ από τους φλεγμονώδεις παράγοντας που εμπλέκεται γενικά στην φλεγμονή και ειδικά στην φλεγμονή που προκαλεί αθηρογένεση, αλλά είναι ο φλεγμονώδης παράγοντας που έχει ΚΕΝΤΡΙΚΟ ρόλο στην φλεγμονή και στην αθηρογένεση.
Με άλλα λόγια, η αθηροσκλήρωση (που είναι αποτέλεσμα μιας πολύπλοκης φλεγμονώδους διαδικασίας) δεν προκαλείται από έναν μόνο φλεγμονώδη μεσολαβητή όπως ο PAF, αλλά από ένα αυτοσυντηρούμενο λιποειδικό φλεγμονώδες δίκτυο, στο οποίο ο PAF δρα ως κεντρικός εκκινητής (δηλαδή ο αρχικός παράγοντας που ξεκινά μια διαδικασία, το αίτιο) και οι μεταβολίτες του αραχιδονικού οξέος δρουν ως ενισχυτές (δηλαδή παράγοντες που έρχονται μετά και ενισχύουν/μεγεθύνουν το αποτέλεσμα).
Από την άλλη, οι φαινολικές ενώσεις είναι μεν ισχυροί αναστολείς της πορείας πρόκλησης φλεγμονής μέσω του ΑΑ, αλλά έχουν ασθενή ικανότητα αναστολής της πορείας της φλεγμονής μέσω του PAF. Ενώ οι αναστολείς του PAF είναι ισχυροί αναστολείς της πορείας της φλεγμονής μέσω του PAF.
Γι’ αυτό αναφέρεται στην επιστημονική βιβλιογραφία ότι η αναστολή της αθηρογένεσης γίνεται από τους αναστολείς του PAF, με την συνεργιστική δράση και των φαινολικών ενώσεων.
Δεν πρέπει όμως να παραβλέπεται και η σημασία των άλλων μικροσυστατικών του ελαιολάδου (σκουαλένιο, φυτοστερόλες, βιταμίνη Ε) που ασκούν και αυτά έμμεσες ευεργετικές (συνεργιστικές) δράσεις μέσα από αντιοξειδωτικές – αντιφλεγμονώδεις δράσεις. Ενώ το μονοακόρεστο λιπαρό οξύ του ελαιολάδου (το ελαϊκό οξύ) που κυρίως έχουν τα τριγλυκερίδια, αφ΄ενός μεν υπερέχει από τα κορεσμένα λιπαρά οξέα των άλλων λιπαρών υλών, διότι τα κορεσμένα λιπαρά οξέα είναι αθηρογόνα, αφ΄ετέρου δε υπερέχει και από τα πολυακόρεστα λιπαρά οξέα άλλων λιπαρών υλών, τα οποία είναι ευοξείδωτα και ευοδώνουν το οξειδωτικό στρες που έχει αθηρογόνο δράση.
Βιβλιογραφία
-Protective Effect of Olive Oil Microconstituents in Atherosclerosis: Emphasis on PAF Implicated Atherosclerosis Theory.
Biomolecules 2023, 13, 700. https://doi.org/10.3390/biom13040700 (selected as one of the Editor's Choice Articles)
Πρώτη δημοσίευση: Στην ιστοσελίδα του olivenews.gr
