Διάφοροι περιβαλλοντικοί, παθογόνοι και στρεσογόνοι παράγοντες μπορούν να διαταράξουν την ομοιόσταση (ισορροπία) εντέρου-εγκεφάλου και να δημιουργήσουν ευαισθησία και επιγενετικές (περιβαλλοντικά επαγόμενες) επιδράσεις που συμβάλλουν στην ανάπτυξη του αυτισμού, δηλαδή την Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ). Υπάρχουν όμως και κάποιοι απλοί τρόποι αντιμετώπισης ορισμένων από τις βασικές παθογενετικές διεργασίες που εμπλέκονται στην ΔΑΦ.
Η αιτία για το άρθρο αυτό, ήταν η ημέρα (2 Απριλίου) που έχει καθιερωθεί από τον ΟΗΕ ως η Παγκόσμια Ημέρα Ευαισθητοποίησης για τον Αυτισμό, αλλά και μία πρόσφατη σχετική δημοσίευση [1] με τίτλο «Η Φλεγμονή στο Έντερο και στον Εγκέφαλο και η προκαλούμενη διαταραχή της ισορροπίας, λόγω ενεργοποίησης των φλεγμονωδών κυττάρων (μαστοκυττάρων) και των νευρικών κυττάρων (μικρογλοίας)» το οποίο αναφέρεται στα ακόλουθα.
ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΑΥΤΙΣΜΟΣ
Η Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ), αυτό που συνήθως λέμε αυτισμός, προκαλείται από μια διαταραχή της ανάπτυξης των νευρικών κυττάρων που έχει σαν αποτέλεσμα να δημιουργεί στα άτομα δυσκολίες στην κοινωνική επικοινωνία και στις σχέσεις με τους άλλους ανθρώπους, καθώς επίσης και να χαρακτηρίζονται από περιορισμένα και επαναλαμβανόμενα πρότυπα συμπεριφοράς, ενδιαφερόντων ή δραστηριοτήτων. Η ΔΑΦ αυξάνεται με ανησυχητικό ρυθμό και πλέον επηρεάζει 1 στα 31 παιδιά στις Ηνωμένες Πολιτείες, με προβλεπόμενο συνολικό κόστος 461 δισεκατομμυρίων δολαρίων έως το 2025.
Παρόλο που υπάρχει κάποια γενετική αίτια στην παθογένεση της ΔΑΦ, η συσσώρευση περιβαλλοντικών και παθογόνων τοξινών, θα μπορούσε επίσης να συμβάλει στη διαταραχή του εντερικού-αιματοφραγμού και του αιματοεγκεφαλικού φραγμού που την προκαλούν. Δηλαδή, η διαταραχή έγκειται στον περιορισμό της δυνατότητας του υπάρχοντος φραγμού στο πεπτικό σύστημα και στον εγκέφαλο, να παρεμποδίζεται να περνούν κάποια συστατικά (μικρόβια, τοξίνες κλπ) από το πεπτικό σύστημα στο αίμα ή από το αίμα στον εγκέφαλο. Το πρόβλημα που δημιουργείται στον φραγμό που υπάρχει στο πεπτικό σύστημα και στον εγκέφαλο, προκαλείται μέσω της ενεργοποίησης των μαστοκυττάρων και της μικρογλοίας (κυττάρων του νευρικού συστήματος/εγκεφάλου). Τα μαστοκύτταρα είναι κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος του οργανισμού που βρίσκονται κυρίως στους ιστούς του σώματος και ενεργοποιούν (πολύ γρήγορα) φλεγμονώδεις αντιδράσεις, για προστασία του οργανισμού, όταν ανιχνεύσουν απειλές για τον οργανισμό. Η μικρογλοία είναι και αυτά κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος του οργανισμού για την άμυνας του εγκεφάλου. Η μικρογλοία είναι τα «μακροφάγα» του εγκεφάλου που - όπως κάνουν τα μακροφάγα του οργανισμού - όταν ενεργοποιούνται προκαλούν επίσης φλεγμονή (αλλά πιο αργή) και δρουν σαν «καθαριστές» αφού τρώνε (μακρο-φαγα, φαγοκυτταρώνουν) εχθρούς ή άχρηστα συστατικά και συγχρόνως δρουν σαν «ρυθμιστές» της ανοσολογικής απόκρισης, για να προστατεύσουν το νευρικό σύστημα. Αποτέλεσμα μιας μόνιμης ενεργοποίησης των μαστοκυττάρων και της μικρογλοίας είναι η ύπαρξη μιας χρόνιας φλεγμονής στο έντερο και στον εγκέφαλο.
Τα άτομα με ΔΑΦ αντιμετωπίζουν ένα σύνολο από προβλήματα που εκτός από νευρολογικά, συμπεριφοράς, αντίληψης από τα αισθητήρια τους όργανα, είναι και διατροφικά, γαστρεντερικά και ανοσολογικά.
ΟΙ ΜΕΤΑΒΑΛΛΟΜΕΝΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΤΟΥ ΑΥΤΙΣΜΟΥ
Καμία μεμονωμένη οδός δεν μπορεί να εξηγήσει όλους τους διαφορετικούς τύπους ΔΑΦ.
Οι γενετικές αιτίες (από τα γονίδια- DNA) – που δεν ανήκουν στους μεταβαλλόμενους παράγοντες - είναι γνωστό ότι αποτελούν σημαντικό παράγοντα που συμβάλλει στην ΔΑΦ. Αλλά στην ανάπτυξη της ΔΑΦ συμβάλλουν και μεταβαλλόμενοι παράγοντες, περιβαλλοντικοί που μπορεί να προκαλούν επιγενετικές (περιβαλλοντικά επαγόμενες) επιδράσεις, δηλαδή αλλαγές λόγω περιβαλλοντικών συνθηκών στη λειτουργία των γονιδίων χωρίς όμως να αλλάζει η δομή των γονιδίων και το DNA. Σε αυτούς τους παράγοντες μπορεί κανείς να επέμβει και να τροποποιήσει προς βελτίωση της κατάστασης. Οι δυσμενείς αυτοί παράγοντες είναι περιβαλλοντικές τοξίνες και στρεσογόνοι παράγοντες που συμβάλουν σημαντικά στην αυξημένη συχνότητα εμφάνισης της ΔΑΦ. Ορισμένοι από αυτούς τους παράγοντες εμφανίζονται στο πεπτικό σύστημα, από την αλληλεπίδραση των εξωγενών μικροβίων με το μικροβίωμα του εντέρου (που αποτελεί τους φυσιολογικούς μικρο-οργανισμους που υπάρχουν στο έντερο), οπότε διαμορφώνεται μια ανοσολογική κατάσταση που εντείνει την ΔΑΦ.
Μερικά παραδείγματα παραγόντων που μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο τη ελεγχόμενη διαπερατότητα του εντέρου, δηλαδή τον φραγμό στα επιβλαβή συστατικά του εντέρου προς το αίμα, είναι οι περιβαλλοντικές τοξίνες, όπως τα ζιζανιοκτόνα (π.χ. η γλυφοσάτη), τα βαρέα μέταλλα, οι συνθετικές ενώσεις και τα πλαστικά, οι τοξίνες της μούχλας, η ατμοσφαιρική ρύπανση, οι ιοί (π.χ. ο SARS-CoV-2 που προκαλεί την νόσο COVID-19) και η υπερβολική χρήση αντιβιοτικών. Έτσι, οι δυσμενείς αυτοί παράγοντες μπορούν να προκαλέσουν φλεγμονή στο έντερο και να μεταβάλλουν προς το χειρότερο το μικροβίωμα. Επίσης, οι μητρικές αυτοάνοσες παθήσεις και λοιμώξεις είναι γνωστό ότι διαταράσσουν το μικροβίωμα και μπορεί να συμβάλλουν σε αυξημένο κίνδυνο ΔΑΦ.
Τα παιδιά με ΔΑΦ εμφανίζουν έως και πενταπλάσιο κίνδυνο διαταραχών στην σίτιση, σε σύγκριση με τα τυπικώς αναπτυσσόμενα παιδιά, που περιλαμβάνουν την επιλεκτικότητα τροφίμων, την άρνηση λήψης τροφής και την ανεπαρκή πρόσληψη τροφής από το στόμα. Τα παιδιά με ΔΑΦ έχουν εκλεκτικότητα ως προς την υφή της τροφής και ισχυρές προτιμήσεις για κάποια τρόφιμα όπως υδατάνθρακες και επεξεργασμένα τρόφιμα. Επιπλέον έχουν τάση να αποφεύγουν υγιεινές τροφές όπως τα λαχανικά (56% άρνηση), τα αυγά (43%), τα φρούτα (42%), το κοτόπουλο (35%) και το κρέας (24%). Αυτές οι διατροφικές προτιμήσεις μπορούν να επιδεινώσουν οποιαδήποτε υπάρχουσα διαταραχή του μικροβιώματος και να αυξήσουν την αφθονία παθογόνων μικροοργανισμών στο πεπτικό σύστημα. Οι υψηλές ποσότητες υδατανθράκων και λιπών, καθώς και οι λίγες διαιτητικές ίνες, μπορούν επίσης να ενισχύσουν δραματικά την απορρόφηση τοξικών ουσιών και να προκαλέσουν περαιτέρω φλεγμονώδεις αντιδράσεις με γαστρενερολογικές διαταραχές που ενισχύουν την ΔΑΦ.
Η διαταραχή του προστατευτικού εντερικού-αιματοφραγμού για την αποτροπή διέλευσης τοξικών συστατικών από το έντερο προς το αίμα, επιτρέπει στις προ-φλεγμονώδεις και νευροτοξικές ενώσεις να κυκλοφορούν στο αίμα και να φτάσουν στον εγκέφαλο. Εκεί με πρόκληση φλεγμονώδους αντίδρασης, δημιουργείται ένας διαταραγμένος αιματοεγκεφαλικός φραγμός, επιτρέποντας την διέλευση τοξικών συστατικών από το αίμα τώρα, στα νευρικά κύτταρα. Οπότε έχουμε νευρο-φλεγμονή, καταστροφή των νευρικών κυττάρων και πρόκληση τελικά της γνωστής συμπεριφοράς και των γνωστικών συμπτωμάτων που χαρακτηρίζουν την ΔΑΦ.
Η φλεγμονή του εντέρου μπορεί να συνδεθεί με τα συμπτώματα της ΔΑΦ με διάφορους τρόπους. Οι αλλαγές στην ισορροπία των βακτηρίων στο μικροβίωμα οδηγούν στην υπερενεργοποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος, με αποτέλεσμα την απελευθέρωση φλεγμονωδών κυτταροκινών. Αυτή η χρόνια φλεγμονή που δημιουργείται μπορεί να θέσει σε κίνδυνο το εντερικό-αιματοφραγμό, οδηγώντας σε αυξημένη εντερική διαπερατότητα, που συχνά αναφέρεται ως «διαρρέον έντερο». Επιπλέον, ορισμένες τοξίνες, όπως οι μυκοτοξίνες, μπορούν να μεταβάλουν την παραγωγή εντερικών ανοσοσφαιρινών, οι οποίες στη συνέχεια επηρεάζουν σημαντικά τη σύνθεση και τη συμπεριφορά της βακτηριακής και μυκητιακής σύνθεσης του μικροβιώματος. Οι διαταραχές του μικροβιώματος του εντέρου μπορούν επίσης να προκαλέσουν τη μεταβολή από ένα αβλαβές συμβιωτικό μικροβίωμα σε ένα λοιμογόνο - παθογόνο μικροβίωμα, το οποίο στη συνέχεια είναι ικανό να εισβάλει στους ιστούς και να διαδοθούν παθογόνοι μικροοργανισμοί σε όλο το σώμα. Η διείσδυση παθογόνων μικροοργανισμών και τοξινών, μπορούν να διεγείρουν σημαντική ενεργοποίηση των μαστοκυττάρων, δημιουργώντας έτσι έναν φαύλο κύκλο φλεγμονής, οπότε προκαλείται μια χρόνια δυσλειτουργία του εντέρου και ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος. Αυτές οι ανωμαλίες του μικροβιώματος και της ενεργοποίησης του ανοσοποιητικού συστήματος μπορεί να επιδεινώσουν αλλεργικές καταστάσεις που, όπως έχει παρατηρηθεί, είναι πιο συχνές στην ΔΑΦ. Οι αλλεργίες προκαλούνται γιατί οι δυσλειτουργίες στο προστατευτικό εντερικό-αιματοφραγμό και το παθογόνο μικροβίωμα είναι αρκετά για να προκληθούν τροφικές αλλεργίες. Ειδικά σε μικρά παιδιά, ακόμη και μικρές αλλαγές στη λειτουργία του φραγμού νωρίς στη ζωή, μπορούν να οδηγήσουν σε αλλεργίες σε μεταγενέστερα στάδια της ζωής. Αυτές οι ανωμαλίες του εντέρου μπορούν επίσης να εξηγήσουν τα γαστρεντερικά συμπτώματα όπως ο κοιλιακός πόνος, η δυσκοιλιότητα και η διάρροια που παρατηρούνται σε άτομα με ΔΑΦ. Στην πραγματικότητα, έχει αποδειχθεί ότι οι τροφικές αλλεργίες απελευθερώνουν ισταμίνη που ευαισθητοποιεί τις αισθητήριες νευρικές απολήξεις του γαστρεντερικού σωλήνα, με αποτέλεσμα την αίσθηση κοιλιακού πόνου.
ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΜΕ ΕΥΕΡΓΕΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ
Παρόλο που υπάρχουν επαρκή δεδομένα για τον εντοπισμό ορισμένων παραγόντων που συμβάλλουν στον κίνδυνο εμφάνισης ΔΑΦ, απαιτείται περαιτέρω έρευνα ώστε αυτό το ευρύ σύνολο ευρημάτων να ενσωματωθεί σε ένα ενιαίο και ολοκληρωμένο μοντέλο. Ένα τέτοιο μοντέλο θα μπορούσε να αξιολογεί την μοναδικότητα κάθε ατόμου και να εκτιμά τη συνολική φυσιολογική επίδρασή του στην ΔΑΦ.
Είναι επιτακτική η ανάγκη για έρευνα που να εξετάζει τον ρόλο που ενδέχεται να διαδραματίζουν περιβαλλοντικές και παθογόνες τοξίνες στην ανάπτυξη της ΔΑΦ, καθώς και τις επιγενετικές τους επιδράσεις. Η κεντρική ιδέα, που είναι ιδιαίτερα χρήσιμη, είναι η ανάπτυξη αποτελεσματικών αναστολέων της ενεργοποίησης των μαστοκυττάρων, ειδικά σε εκείνα τα παιδιά με ΔΑΦ, για τις επακόλουθες διαταραχές που σχετίζονται με τα μαστοκύτταρα.
Τα προβιοτικά έχουν προταθεί για ευεργετική δράση σε νευρολογικές διαταραχές και ΔΑΦ. Συγκεκριμένα, τα προβιοτικά που αποικοδομούν την ισταμίνη, το βουτυρικό, τη βερβερίνη και τη λακτοφερίνη, θα μπορούσαν να προσφέρουν πρόσθετα οφέλη και να μειώσουν τον κίνδυνο ΔΑΦ. Επίσης, οφέλη έχουν όλα τα συστατικά που έχουν αντιβακτηριακές και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες. Αλλά και η ανεπάρκεια βιταμίνης D3 είναι ένας ανεξάρτητος παράγοντας κινδύνου για ΔΑΦ. Θα πρέπει ακόμα να αποφεύγονται ορισμένα φρούτα και λαχανικά που περιέχουν ισταμίνη, όπως αβοκάντο, ανανάς, ξινολάχανο, σπανάκι και ντομάτες, αλλά και τρόφιμα όπως τυρί και σαρδέλες.
Έχει αποδειχθεί ότι οι φαινολικές ενώσεις συσσωρεύονται στο έντερο και έχουν ευεργετικές δράσεις, αναστέλλοντας τη φλεγμονή ή βελτιώνοντας την εντερική μικροχλωρίδα. Ωστόσο, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι πολλά άτομα με ΔΑΦ έχουν δυσανεξία στις φαινόλες και θα πρέπει να ελεγχθεί αν μπορούν να πέπτουν φυσιολογικά τις φαινολικές ενώσεις.
Το φλαβονοειδές λουτεολίνη έχει βρεθεί ότι αναστέλλει την ενεργοποίηση των μαστοκυττάρων και μειώνει τα επίπεδα ισταμίνης. Μάλιστα, πρόσφατα αποδείχθηκε ότι η λουτεολίνη είναι ένας αναστολέας πιο ισχυρός και από σχετικά φάρμακα. Η λουτεολίνη μπορεί επίσης να εισέλθει στον εγκέφαλο και να μειώσει την ενεργοποίηση της μικρογλοίας, καθώς επίσης έχει και αντιβακτηριακές ιδιότητες. Η λουτεολίνη προστατεύει ακόμα και από τη βλάβη οργάνων που προκαλείται από προπιονικό οξύ. Πρόσφατες δημοσιεύσεις αναφέρουν ότι η λουτεολίνη προστατεύει από νευρωνική βλάβη και πειραματική κολίτιδα, αναστέλλοντας την ενεργοποίηση φλεγμονής.
Η κερκετίνη μπορεί επίσης να αναστείλει την ενεργοποίηση των μαστοκυττάρων και είναι πιο αποτελεσματική και από σχετικά φάρμακα. Ακόμα μπορεί να μειώσει τη διαπερατότητα του εντέρου, ενώ παράλληλα να βελτιώσει την μικροβιακή ποικιλομορφία, να μετριάσει τα προβλήματα που προκαλεί το προπιονικό, καθώς επίσης να προστατεύσει από εντερική βλάβη. Η ρουτίνη (που είναι ο γλυκοζίτης της κερκετίνης) είναι σημαντική λόγω της ικανότητάς της να απελευθερώνει κερκετίνη στο έντερο.
Σημαντικές κλινικές βελτιώσεις στα συμπτώματα σε παιδιά με ΔΑΦ έχουν αποδειχθεί από τη χρήση συγκεκριμένων συμπληρωμάτων διατροφής, που περιέχουν λουτεολίνη, κερκετίνη, και ρουτίνη [2]. Λόγω όμως του γεγονότος ότι περίπου το 20% των παιδιών έχουν δυσανεξία στις φαινόλες (αυξημένη ευερεθιστότητα κατά την κατανάλωση σοκολάτας, μούρων, φραουλών κλπ), υπάρχουν και συμπληρώματα διατροφής, με μειωμένες ποσότητες κερκετίνης και ρουτίνης. Όλες οι αναφερόμενες μελέτες υποδηλώνουν ότι αυτά τα συμπληρώματα είναι ασφαλή και καλά ανεκτά.
Είναι σημαντική και η μορφή χορήγησης των φλαβονοειδών, διότι σε μορφή σκόνης απορροφώνται σε ποσοστό μικρότερο από 10% από το έντερο. Αντίθετα, διαλυμένα στο πυρηνέλαιο όχι μόνο αυξάνει η απορρόφηση από το έντερο, αλλά περιέχουν επίσης και τις γνωστές κυτταροπροστατευτικές ιδιότητες του ελαιολάδου [3]. Είναι σημαντικό τα παρασκευάσματα με φλαβονοειδή σε μορφή σκόνης να δηλώνουν την πηγή και να έχουν συγκεκριμένη περιεκτικότητα σε φλαβονοειδή, ώστε να λαμβάνεται η απαραίτητη ημερήσια δόση με λογική ποσότητα συμπληρώματος διατροφής.
Η κοινή αντίληψη ότι εάν λαμβάνεται μεγαλύτερες ποσότητες λουτεολίνης, κερσετίνης κ.λπ. σε μορφή σκόνης, τελικά θα επιτρέψει σε ορισμένα από τα φλαβονοειδή να απορροφηθούν περισσότερο, δεν είναι μόνο λανθασμένη αλλά και επικίνδυνη, καθώς τα μη απορροφημένα φλαβονοειδή συσσωρεύονται στο έντερο και διαταράσσουν τη μικροχλωρίδα. Άλλωστε υπάρχουν και σχετικές δημοσιεύσεις για το θέμα αυτό με τον τίτλο «ότι λάμπει δεν είναι χρυσός»[4].
Το δομικό ανάλογο της λουτεολίνης (μεθοξυλουτεολίνη), δεν έχει φαινολικές ομάδες και είναι ακόμη πιο ισχυρό από τη λουτεολίνη στην αναστολή της ενεργοποίησης τόσο των μαστοκυττάρων όσο και της μικρογλοίας. Η μεθοξυλουτεολίνη έχει ενσωματωθεί και σε αντιαλλεργική λοσιόν δέρματος, η οποία είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε άτομα με έκζεμα και ΔΑΦ [5]. Μια επιπλέον ένωση που μπορεί να είναι χρήσιμη στην ΔΑΦ είναι η παλμιτοϋλο-αιθανολαμίδη (PEA), μια φυσικώς απαντώμενη αμίνη λιπαρού οξέος που βρίσκεται στη λεκιθίνη της σόγιας, στον κρόκο αυγού και στο άλευρο φιστικιού. Η PEA έχει αξιοσημείωτες αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες και μπορεί να ρυθμίσει την ενεργοποίηση των μαστοκυττάρων, μειώνοντας την απελευθέρωση ισταμίνης και άλλων επιβλαβών ουσιών. Επιπλέον, η PEA εμφανίζει νευροπροστατευτικές ιδιότητες και μπορεί να αναστείλει την ενεργοποίηση της μικρογλοίας. Σε δύο αναφορές περιστατικών, η PEA βρέθηκε να είναι ευεργετική στην ΔΑΦ [6]. Η προσθήκη φυλλικού οξέος έχει επίσης αποδειχθεί ότι βελτιώνει σημαντικά την υγεία του εγκεφάλου, τη γνωστική λειτουργία και τη ομιλία [7].
Τέλος, πρέπει να επισημανθεί ότι η κλινική αποτελεσματικότητα των ενώσεων που αναφέρθηκαν μπορεί να είναι περιορισμένη, σε περιπτώσεις σημαντικής γαστρεντερικής νόσου ή σοβαρών περιβαλλοντικών εκθέσεων.
Δεν υπάρχει μία μοναδική αιτία, κάποιο συγκεκριμένο συμβάν ή κάποια γενετική ή φυσιολογική διαδικασία που να ευθύνεται αποκλειστικά και μόνο για την εμφάνιση της ΔΑΦ, στην πλειονότητα των περιπτώσεων. Οι παρατηρούμενη φλεγμονή του εντέρου και εγκεφάλου στην ΔΑΦ, δεν περιορίζεται απαραίτητα μόνο στην παθογένεση της ΔΑΦ, αλλά οι επιπτώσεις της φαίνεται να εμπλέκονται σε άλλες νευροψυχιατρικές διαταραχές. Παρ' όλα αυτά, σημαντικό θέμα για περαιτέρω έρευνα αποτελεί το κοινό σημείο όλων αυτών που είναι η ενεργοποίηση των μαστοκυττάρων και των μικρογλοιακών κυττάρων και φυσικά οι παράγοντες που προκαλούν αυτήν την ενεργοποίηση στην ΔΑΦ.
Στην βιβλιογραφία αναφέρονται εκτενώς ενδείξεις για τις ευεργετικές νευροπροστατευτικές δράσεις των φαινολικών που σχετίζονται και με την κατανάλωση ελαιολάδου [8].
Είναι επίσης γνωστό ότι η μεσογειακή δίαιτα, που έχει κύριο συστατικό της το ελαιόλαδο, μεταξύ των άλλων ασθενειών, σχετίζεται και με την πρόληψη νευροεκφυλιστικών ασθενειών [9].
Τα ευρήματα αυτά υπογραμμίζουν τον καθοριστικό ρόλο των διαιτητικών φαινολικών που διαπερνούν τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό και έχουν την δυνατότητα να ασκούν άμεσες επιδράσεις στα νευρωνικά κύτταρα, οι οποίες μπορεί να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στη λειτουργία του εγκεφάλου και την πρόληψη νευρολογικών διαταραχών.
ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Παρατηρώντας τόσο τα παραπάνω δεδομένα, όσο και αλλά από την διεθνή βιβλιογραφία, διαπιστώνει κανείς ότι σχεδόν όλες οι φαινολικές ενώσεις από το ελαιόλαδο αλλά και από άλλα τρόφιμα που αναφέρονται ότι ασκούν ευεργετική δράση στις νευροεκφυλιστικές ασθένειες, και μάλιστα ειδικά στον αυτισμό, έχουν μια κοινή ιδιότητα. Ασκούν με άμεσο ή/και έμμεσο τρόπο ασθενή αναστολή στην βιολογική δράση, αλλά και στην βιοσύνθεση (στα επίπεδα) του Παράγοντα Ενεργοποίησης των Αιμοπεταλίων (Platelet-Activating Factor)[10]. Από την άλλη, όπως αναφέρθηκε, το θέμα ξεκινά με την ενεργοποίηση των μαστοκυττάρων και της μικρογλοίας που προκαλεί φλεγμονή, που αυτή η φλεγμονή επιδρά βλαπτικά τόσο στον εντερικό-αιματοφραγμό, όσο και στον αιματοεγκεφαλικό φραγμό.
Αλλά αν εξετάσει κανείς τους παράγοντες που προκαλούν αυτήν την ενεργοποίηση των εν λόγω κυττάρων, θα διαπιστώσει το εξής: Μεταξύ των παραγόντων αυτών, περιλαμβάνεται και ο PAF. Μάλιστα, ο PAF δεν είναι απλώς ένας ακόμη από αυτούς τους παράγοντας, αλλά είναι ένας από τους βασικούς παράγοντες (παράγοντας κλειδί- κομβικός) τόσο της εκκίνησης όσο και της ενίσχυσης της ενεργοποίησης και των μαστοκυττάρων αλλά και της μικρογλοίας.
Όλα αυτά μαζί δείχνουν ότι η αύξηση των επιπέδων του PAF, πέρα από τα φυσιολογικά επίπεδα (γιατί ο PAF είναι απαραίτητο και χρήσιμο συστατικό του οργανισμού), μπορεί να ενεργοποιήσει τα μαστοκύτταρα αλλά και την μικρογλοία, να προκληθεί φλεγμονή (που ο PAF καθορίζει την ένταση και την διάρκεια της φλεγμονής), να διαταραχθεί ο εντερικός-αιματοφραγμός και ο αιματοεγκεφαλικός φραγμός και να προκληθούν τα προβλήματα που αναφέρθηκαν παραπάνω. Οι δε φαινολικές ενώσεις φαίνεται να αναστέλλουν τις δράσεις του PAF, ασκώντας έτσι ευεργετική δράση.
Εδώ θα πρέπει όμως να προστεθεί και ένα άλλο σημαντικό δεδομένο από την βιβλιογραφία. Στο ελαιόλαδο υπάρχει και ένας άλλος ισχυρός αναστολέας του PAF με χημική δομή διαφορετική από τις φαινολικές ενώσεις, ο οποίος είναι ένα πολικό λιποειδές που έχει συγκεκριμένα τη χημική δομή του γλυκεριναιθερικού γλυκολιποειδούς [11]. Τέτοια πολικά λιποειδή, με παρόμοιες χημικές δομές, που είναι ισχυροί αναστολείς του PAF, υπάρχουν και σε πολλά άλλα τρόφιμα την μεσογειακής δίαιτας [12].
Υπάρχουν μάλιστα δεδομένα στην διεθνή βιβλιογραφία που λένε ότι ο PAF σχετίζεται με ασθένειες του πεπτικού [13] αλλά και με νευροεκφυλιστικές ασθένειες [14].
Ένα σημαντικό μέρος των περιπτώσεων στην ΔΑΦ μπορεί να εξηγηθεί από τη δυσλειτουργία των βασικών συναπτικών πρωτεϊνών [15]. Οι συνάψεις είναι εξειδικευμένα σημεία επαφής όπου ένα νευρικό κύτταρο μεταδίδει σήματα σε άλλο κύτταρο μέσω χημικών ή ηλεκτρικών μηχανισμών. Πρέπει να επισημανθεί ότι στην λειτουργία των συνάψεων εμπλέκεται με σημαντικό ρόλο και την επηρεάζει άμεσα ο PAF. Συγκεκριμένα, ο PAF δρα ως νευρο-τροποποιητής, που σημαίνει ότι δεν μεταδίδει το σήμα από τον ένα νευρικό κύτταρο στο άλλο, αλλά ρυθμίζει την ένταση και την αποτελεσματικότητα της μετάδοσης του σήματος. Αυτό σημαίνει ότι σε φυσιολογικά επίπεδα ο PAF δρα ευεργετικά, αλλά σε αυξημένα-παθολογικά επίπεδα προκαλεί προβλήματα, όπως υπερδιέγερση, φλεγμονή, νευροτοξικότητα.
Κατά συνέπεια στην παρατηρούμενη ευεργετική δράση του ελαιολάδου και της μεσογειακής δίαιτας στον αυτισμό (και όχι μόνο), αυτοί οι ισχυροί αναστολείς του PAF θα πρέπει να συνεισφέρουν και μάλιστα με καθοριστικό τρόπο.
Βιβλιογραφία
[1] Gut-Brain Inflammation and Disrupted Homeostasis Due to Activation of Mast Cells and Microglia. Int J Mol Sci. 2026 Feb 12;27(4):1768. doi: 10.3390/ijms27041768. P. Katiraei, R.E. Frye, T.C. Theoharides.
[2] A case series of a luteolin formulation (NeuroProtek) in children with autism spectrum disorders. Int. J. Immunopathol. Pharmacol. 2012, 25, 317–323. T.C. Theoharides, S. Asadi, S. Panagiotidou.
[3] Anti-Inflammatory and Neuroprotective Polyphenols Derived from the European Olive Tree, Olea europaea L., in Long COVID and Other Conditions Involving Cognitive Impairment. Int. J. Mol. Sci. 2024, 25, 11040. P. Papadopoulou, A. Polissidis, G. Kythreoti, M. Sagnou, A. Stefanatou, T.C. Theoharides.
[4] Luteolin supplements: All that glitters is not gold. Biofactors 2021, 47, 242–244. T.C. Theoharides.
[5] Tolerability and benefit of a tetramethoxyluteolin-containing skin lotion. Int. J.
Immunopathol. Pharmacol. 2017, 30, 146–151. T.C. Theoharides, J.M. Stewart, I. Tsilioni.
[6] Beneficial Effects of Palmitoylethanolamide on Expressive Language, Cognition, and Behaviors in Autism: A Report of Two Cases. Case Rep. Psychiatry 2015, 2015, 325061. N. Antonucci, A. Cirillo, D. Siniscalco.
[7] Cerebral Folate Deficiency, Folate Receptor Alpha Autoantibodies and Leucovorin (Folinic Acid) Treatment in Autism Spectrum Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis. J. Pers. Med. 2021, 11(11), 1141; https://doi.org/10.3390/jpm11111141. D.A. Rossignol, R.E. Frye.
[8] Neuroprotective properties of extra virgin olive oil polyphenols in Alzheimer’s disease: a multi-target mechanistic review. Front. Nutr. (2025) 12:1736633. doi: 10.3389/fnut.2025.1736633. L. Wei, Z. Li, M. Shi, W. Song, Z. Teng, C. Zhang.
[9] The role of Mediterranean diet in the course of subjective cognitive decline in the elderly population of Greece: results from a prospective cohort study. British Journal of Nutrition (2022), 128, 2219–2229. doi: 10.1017/S0007114521005109. G. S. Vlachos, M. Yannakoulia, C. A. Anastasiou, M. H. Kosmidis, E. Dardiotis, G. Hadjigeorgiou, S. Charisis, P. Sakka, L. Stefanis, N. Scarmeas.
[10] The story behind the discovery of the structure of platelet‑activating factor: A potent lipid inflammatory mediator. J Atheroscler Prev Treat 2025;16:56-69. C.A.Demopoulos.
[11] Protective Effect of Olive Oil Microconstituents in Atherosclerosis: Emphasis on PAF Implicated Atherosclerosis Theory. Biomolecules 2023, 13, 700. https://doi.org/10.3390/biom13040700. S. Antonopoulou, C.A. Demopoulos.
[12] The Mediterranean Diet and Cardiovascular Protection: Biochemical Mechanisms with Emphasis on Platelet-Activating Factor. Nutrient 2026 (accepted for publication)
P. Detopoulou, S. Antonopoulou, P. Douvogianni, C. A. Demopoulos.
[13] Role of Platelet-Activating Factor in Necrotizing Enterocolitis in Pediatric Patients. Cureus. 2025 Aug 21;17(8):e90671. doi: 10.7759/cureus.90671. H. Shah, P. Kush, J. Robinson, A. Eldeiry, A. Khan , V. Flores, R. Sison, C. Hietanen.
[14] Targeting Platelet Activating Factor Signaling for the Prevention and Treatment of Neurodegenerative Diseases. Frontiers in Bioscience (Landmark Edition), 2025, 30(4), Article 38300. DOI: 10.31083/FBL38300. T. Adamantidi, A. M. Grabrucker , A. Tsoupras.
[15] Synaptic protein mutations in autism. Neurobiology of Disease 2024, https://doi.org/10.1016/j.nbd.2026.107365. A.K. Sauer, J.A. Walsh, D. Curran, N. Zohourian, J.E. Stanton, I. Zabetakis, J.A.L. Brown, A.M. Grabrucker
