Στην περίπτωση της COVID-19, η ζωή δεν επιβεβαίωσε απλώς μια επιστημονική υπόθεση, αλλά δικαίωσε τον καθοριστικό ρόλο του Platelet-Activating Factor (PAF) σε έναν βιοχημικό μηχανισμό για την COVID-19
Η πανδημία της COVID-19 ανέδειξε με δραματικό τρόπο όχι μόνο τα όρια των συστημάτων υγείας, αλλά και τις αδυναμίες της επιστημονικής ερμηνείας, όταν αυτή βασίζεται σε αποσπασματικές παρατηρήσεις βασισμένες σε σχετικά μικρό αριθμό δεδομένων.
Από τα πρώτα στάδια της νόσου, προτάθηκαν πολλαπλοί παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί για την COVID-19, συχνά χωρίς έναν ενιαίο βιοχημικό άξονα που να ερμηνεύει τη συνύπαρξη φλεγμονής, θρόμβωσης και ενδοθηλιακής δυσλειτουργίας, που αποτελούσαν τα κύρια χαρακτηριστικά γνωρίσματα της COVID-19 .
Η Ελληνική ερευνητική ομάδα που αποτελείται, από τον Ομότιμο Καθηγητή Βιοχημείας & Χημείας Τροφίμων του ΕΚΠΑ Κ.Α.Δημόπουλο, από την Καθηγήτρια Βιοχημείας του Τμήματος Επιστήμης Διαιτολογίας – Διατροφής του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου Σ. Αντωνοπούλου, την Επίκουρη Καθηγήτρια Κλινικής Διαιτολογίας και Λιποειδικών Μεσολαβητών, του Τμήματος Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής, του Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Παρασκευή Ντετοπούλου, σε συνεργασία με τον Καθηγητή των Πανεπιστημίων Tufts της Βοστόνης και Nova Southeastern University της Φλόριντας Θεοχάρη Θεοχαρίδη, έκανε μια νέα – διεθνώς - προσέγγιση στο θέμα του Coronavirus 2019 (SARS-CoV-2).
Από τα πρώτα στάδια της πανδημίας, πρότεινε ότι ο Platelet-Activating Factor (PAF), του οποίου τη δομή είχε ανακαλύψει το 1979 στο University of Texas at San Antonio ο Καθηγητής Κ.Α.Δημόπουλος (1), αποτελεί κεντρικό μοριακό ρυθμιστή της παθοφυσιολογίας της COVID-19, ενοποιώντας τη φλεγμονή, τη θρόμβωση και την ενδοθηλιακή δυσλειτουργία στο πλαίσιο ενός συνεκτικού βιοχημικού μηχανισμού, εμπλεκόμενος στην είσοδο του ιού, στην πρόληψη, θεραπεία και ίαση της νόσου Covid-19. Η πρόταση αυτή στηρίχθηκε τόσο σε δικά της πειραματικά δεδομένα που ενοποιούσαν τη φλεγμονή, τη θρόμβωση και την ενδοθηλιακή δυσλειτουργία (2), αλλά και σε κριτική ανάλυση τής ήδη διαθέσιμης γνώσης, σε μια χρονική περίοδο όπου ο ρόλος του PAF παρέμενε στο περιθώριο της κυρίαρχης επιστημονικής συζήτησης.
Το πρώτο βήμα, ήταν η ολοκλήρωση της προσπάθειας της Ελληνικής ομάδας για αυτήν την προσέγγιση της COVID-19 και η δημοσίευση της θεωρητικής επεξεργασίας του θέματος, με μια πρόταση επιστημονικά ολοκληρωμένη και βιβλιογραφικά τεκμηριωμένη (3-5).
Το επόμενο βήμα, ήταν η πειραματική επιβεβαίωση ή μη, όλων αυτών, εφαρμόζοντας την παγκοσμίως πρωτότυπη τεχνογνωσία που έχει αναπτύξει η εν λόγω Ελληνική ομάδα για τον PAF, κάνοντας μετρήσεις in vitro, ex vivo και σε κυτταροκαλλιέργειες, για τις δράσεις της Spike protein (ανασυνδυασμένης-recombinant), σε συνεργασία με τον καθηγητή Θεοχάρη Θεοχαρίδη (6,7).
Έτσι προέκυψαν οι σχετικές επιστημονικές δημοσιεύσεις και ο μηχανισμός, μέρος του οποίου (που αφορούσε την ενδοθηλιακή δυσλειτουργία) περιγράφεται στο youtube animation (3:53 - 5:02 λεπτά) https://youtu.be/yKrWBA7l7s4
Απότοκος του προτεινόμενου βιοχημικού μηχανισμού από την Ελληνική ομάδα υπήρξε και η πρόβλεψη και εξήγηση της αιτιοπαθογένειας της αύξησης στο μέλλον ασθενειών που είχαν σαν συνδετικό κρίκο τον PAF. Για παράδειγμα, κυρίως τα καρδιαγγειακά νοσήματα που προκαλούνται από την αθηροσκλήρωση (και όχι μόνο), αλλά και άλλα όπως πολυοργανική κατάρρευση κλπ. Καθώς επίσης και η πρόβλεψη της επερχόμενης long COVID, κυρίως για καρδιαγγειακά νοσήματα και νευροεκφυλιστικες ασθενειες. Ενδεικτικά οι δημοσιεύσεις (8,9).
Με την πάροδο των ετών, η εξέλιξη της βιβλιογραφίας (με τεράστιο αριθμό πειραματικών δεδομένων γύρω από την COVID-19) προσφέρει σήμερα μια σπάνια ευκαιρία αναδρομικής αξιολόγησης των αρχικών παθοφυσιολογικών υποθέσεων. Όπως συχνά συμβαίνει στην επιστήμη, η αποδοχή μιας υπόθεσης δεν καθορίζεται από τη χρονική της εμφάνιση ή τη δημοφιλία της, αλλά από το αν η ίδια η ζωή την επιβεβαιώνει ή την καταρρίπτει.
Όλες οι παραπάνω απόψεις της ελληνικής ομάδας άρχισαν να επιβεβαιώνονται και από πειραματικά δεδομένα άλλων ερευνητών. Ενδεικτικά οι δημοσιεύσεις (10-15).
Ο προτεινόμενος μηχανισμός ανέδειξε ακόμα και τον ρόλο των αναστολέων του PAF, φυσικής προέλευσης (τρόφιμα κυρίως της Μεσογειακής δίαιτας ) και συνθετικούς (Ρουπαταντίνη ή άλλα φάρμακα με πλειοτροπικές δράσεις αναστολής του PAF).
Τόσο για τους φυσικής προέλευσης αναστολείς όσο και για τους συνθετικούς η Ελληνική ομάδα είχε προβλέψει (βάσει του προτεινόμενου βιοχημικού μηχανισμού για την COVID-19) ένα ρόλο σημαντικό που θα είχε ευεργετικές δράσεις τόσο στην προστασία από την νόσο όσο και στην εξέλιξη και θεραπεία της νόσου. Ενδεικτικά οι δημοσιεύσεις (3, 4, 5, 8, 9, 16,17,18).
Αυτές οι απόψεις επιβεβαιώθηκαν τόσο για τους φυσικής προέλευσης αναστολείς του PAF όσο και τους συνθετικούς. Άλλωστε και το νέο φάρμακο της Pfizer για την COVID-19, το Paxlovid, αποτελείται από το αντι-ιικό PF-07321332 και το φάρμακο του AIDS Ritonavir που στις πλειοτροπικές του δράσεις είναι και αναστολέας του PAF, όπως έχουμε δημοσιεύσει. Ενδεικτικά οι δημοσιεύσεις (19-23).
Δηλαδή με την πάροδο του χρόνου, ανεξάρτητα πειραματικά και κλινικά δεδομένα επιβεβαίωσαν βασικές πτυχές αυτής της αρχικής υπόθεσης. Η συστηματική εμφάνιση ευρημάτων που συνάδουν με τη δράση του PAF, δεν αποτελεί απλώς συγκυριακή σύμπτωση, αλλά σαφή ένδειξη ότι η προτεινόμενη βιοχημική ερμηνεία αντανακλά τον πραγματικό μηχανισμό της νόσου. Η δικαίωση αυτή δεν προκύπτει από θεωρητική επιμονή, αλλά από την αδυναμία να εξηγηθούν επαρκώς τα βιολογικά φαινόμενα χωρίς την ενσωμάτωση του ρόλου του PAF. Έτσι, η ίδια η ζωή λειτούργησε ως τελικός κριτής, δικαιώνοντας μια υπόθεση που διατυπώθηκε έγκαιρα, με επιστημονική συνέπεια και πειραματική βάση (24). Αξίζει να επισημανθεί ότι οι επιστημονικές δημοσιεύσεις που επιβεβαιώνουν την άποψη της Ελληνικής ομάδας συνεχίζονται μέχρι και σήμερα, με ενδεικτική την πρόσφατη (19/12/2025) δημοσίευση (που αποτέλεσε και το έναυσμα για αυτό το άρθρο) σχετικά με την ευεργετική δράση της ρουπαταδίνης, ενός Η1 αντισταμινικού που είναι συγχρόνως και ειδικός αναστολέας του PAF και είναι το μόνο φάρμακο- αναστολέας του PAF που κυκλοφορεί διεθνώς. Η ρουπαταδίνη φαίνεται να ασκεί προστατευτική δράση έναντι των θρομβωτικών επεισοδίων, ανοίγοντας την προοπτική να εξεταστεί και για συμπτωματικούς ασθενείς στα πρώιμα στάδια των αναπνευστικών ιογενών λοιμώξεων.
Έχει παρατηρηθεί από την Ελληνική ομάδα, αλλά και από άλλους, ότι αν ο PAF παίζει τον πρωταρχικό ρόλο σε κάποια ασθένεια ( π.χ. αθηροσκλήρωση) ο αναστολέας του φυσικής προέλευσης ( π.χ. γλυκεριν-αιθερικα γλυκολιποειδη του ελαιολαδου,) ή συνθετικός ( πχ στατίνες) και προστατεύουν, αλλά και θεραπεύουν την ασθένεια (2). Αν όμως ο PAF εμπλέκεται στην ασθένεια με κάποιο σημαντικό αλλά όχι πρωταρχικό ρόλο (πχ covid-19), τότε η δράση του αναστολέα του PAF είναι συνεργιστική, όπως συμβαίνει και στο φάρμακο Paxlovid.
Επισημαίνεται ότι όλη αυτή η γνώση δίνεται και στο εξαποστάσεως μάθημα (elearning) με τίτλο «Διατροφή, Μεσογειακή Δίαιτα, Αντιμετώπιση Καρδιαγγειακών Νοσημάτων και COVID-19», του Κέντρου Επιμόρφωσης και Διά Βίου Μάθησης (Κ.Ε.ΔΙ.ΒΙ.Μ.) του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, στο πλαίσιο της κατάρτισης και της γενικής εκπαίδευσης ενηλίκων για την απόκτηση νέων δεξιοτήτων ή την αναβάθμιση όσων ήδη κατέχουν. Το πρόγραμμα προσφέρεται και αγγλικά με τίτλο «Diet, Mediterranean Diet, Treatment of Cardiovascular Diseases and COVID-19». Στο πρόγραμμα αυτό Επιστημονικός Υπεύθυνος είναι ο Καθηγητής Κ.Α.Δημόπουλος και συμμετέχει η Επικ. Καθηγήτρια Π. Ντετοπούλου. Μάλιστα το εν λόγω πρόγραμμα αναφέρεται και στη διατροφή για νοσούντες από COVID-19 με ανάρρωση στο σπίτι, στη διατροφή σε ασθενείς υψηλού κινδύνου που νοσούν με COVID-19 καθώς και στη διατροφή σε νοσηλευόμενους ασθενείς με COVID-19.
[1] Demopoulos C.A, Pinckard R.N, Hanahan D.J. Platelet-activating factor.
Evidence for 1-O-alkyl-2-acetyl-sn-glyceryl-3-phosphorylcholine as the active component (a new class of lipid chemical mediators). J Biol Chem 1979;254:9355-8
[2] Demopoulos C.A, Karantonis H.C, Antonopoulou S. Platelet activating factor- a molecular link between atherosclerosis theories. Eur J Lipid Sci Technol 2003;150:705-16
[3] Demopoulos C.A. Is Platelet-Activating Factor (PAF) a missing link for elucidating the mechanism of action of the coronavirus SARS-CoV-2 and explaining the side effects-complications of Covid-19 disease? Preprints 2020, 2020060253 (doi: 10.20944/preprints202006.0253.v1)
[4] Theoharides T.C, Antonopoulou S, Demopoulos C.A. Coronavirus 2019, Microthromboses, and Platelet Activating Factor (PAF). Clinical Therapeutics, 2020, 42, 10. https://doi.org/10.1016/j.clinthera.2020.08.006. (Με αναφορά στο εξώφυλλο του περιοδικού)
[5] Demopoulos C.A., Antonopoulou S, Theoharides T.C. COVID-19,microthromboses, inflammation, and platelet activating factor. BioFactors. 2020;1–7. https://doi.org/10.1002/biof.1696 (Με αναφορά στο εξώφυλλο του περιοδικού και Top Cited Article 2020-2021)
[6] Antonopoulou S, Petsini F, Detopoulou M, Theoharides T.C, Demopoulos C.A. Is there an interplay between the SARS-CoV-2 Spike protein and Platelet-Activating Factor? BioFactors. 2022. https://doi.org/10.1002/biof.1877
[7] Theoharides T.C, Antonopoulou S, Demopoulos C.A. Platelet activating factor: Have we been missing the forest for the trees? Biofactors 2022;48:1184-8.
[8] Demopoulos CA, Antonopoulou S, TheoharidesTC. Is platelet-activating factor the missing link between COVID-19 and atherosclerosis? JACC Adv 2024;3:101397.
[9] Antonopoulou S. Revisiting the role of platelet-activating factor in COVID-19-induced cardiovascular complications. Front Biosci (Landmark Ed) 2025;30:36981
[10] Klein M, Dao V, Khan F. A Review of Platelet-Activating Factor as a Potential Contributor to Morbidity and Mortality Associated with Severe COVID-19. Clin Appl Thromb Hemost. 2021 Jan-Dec; 27: 10760296211051764. Published online 2021 Nov 10. doi: 10.1177/10760296211051764 PMCID: PMC8586171, PMID: 34755565
[11] de Carvalho J.C.S, da Silva-Neto P.V, Toro D.M, Fuzo C.A, Nardini V, Pimentel V.E, Pérez M.M, Fraga-Silva T.F.C, Oliveira C.N.S, Degiovani A.M, et al. The Interplay among Glucocorticoid Therapy, Platelet-Activating Factor and Endocannabinoid Release Influences the Inflammatory Response to COVID-19. Viruses 2023, 15, 573. https://doi.org/10.3390/v15020573
[12 ] DE OLIVEIRA SALES L, DA SILVA J.B.S, DE PINHO PESSOA F.M.C, NOGUEIRA B.M.D, DE OLIVEIRA L.L.B, KHAYAT A.S, DE MORAES FILHO M.O, DE MORAES M.E.A, MONTENEGRO R.C, MOREIRA-NUNES C.A. Hyperexpression of PTAFR and PF4 as Possible Platelet Risk Biomarkers in Patients With COVID-19. In vivo 38: 2853-2863 (2024) doi:10.21873/invivo.13766
[13] Castro P,·Palomo M, Moreno‑Castaño A.B, Fernández S, Torramadé‑Moix S, Pascual G, Martinez‑Sanchez J, Richardson E, Téllez A, Nicolas J.M, Carreras E,·Richardson P.G, Badimon J.J, Escolar G,·Diaz‑RicartIs M. Endothelium the Missing Link in the Pathophysiology and Treatment of COVID‑19 Complications? Cardiovascular Drugs and Therapy (2022) 36:547–560 https://doi.org/10.1007/s10557-021-07207-w
[14] Chidambaram V, Kumar A, Sadaf M.I, Lu E, Al’Aref S.J, Tarun T, Galiatsatos P, Gulati M, Blumenthal R.S, Leucker T.M, Karakousis P.C, Mehta J.L. COVID-19 in the Initiation and Progression of Atherosclerosis Pathophysiology During and Beyond the Acute Phase. JACC Advances 2024; 3:1-21, 2024.
[15] Ploch M, Saleh A, Paprottka P, Laugwitz K.L, Ibrahim T, Berndt-Mück M, Riederer I, Uder M, Maegerlein C, Kirschke J, Zimmer C, Boeckh-Behrens T. A Retrospective Multicenter Study of Arterial Thromboembolic Events in Hospitalized COVID-19 Patients: Incidence and Imaging Characteristics. Clin Neuroradiol (2025). https://doi.org/10.1007/s00062-025-01503-wDavid Schinz,
[16] Detopoulou P, Demopoulos C.Α, Antonopoulou S. Micronutrients, Non-Nutrients and Mediterranean Diet: A Potential Protective Role Against COVID-19 through Modulation of PAF Actions and Metabolism. Preprints 2020, 2020120343 (doi: 10.20944/preprints202012. 0343.v1)
[17] Detopoulou P, Demopoulos C.A, Antonopoulou S. Micronutrients, phytochemicals and Mediterranean diet: a potential protective role against COVID-19 through modulation of PAF actions and metabolism. Nutrients 2021, 13(2), 462; https://doi.org/10.3390/nu13020462 (Editor’s Choice Article in Nutrients)
[18] Al-kuraishy H.M, Al-Gareeb A.I, Kaushik A, Kujawska M, El-Saber Batiha G. Ginkgo biloba in the management of the COVID-19 severity. Arch. Pharm. 2022, e2200188. https://doi.org/10.1002/ardp.202200188
[19] Theoharides T. C, Guerra L, Patel K. Successful Treatment of a Patient with Severe COVID-19 Using an Integrated Approach Addressing Mast Cells and Their Mediators. Int J Infect Dis (2022) 118,164-166.
[20] Καθηγητές ιατρικής General Practice του Vrije Universiteit, Brussels, συνέταξαν ένα κείμενο με οδηγίες που προορίζεται για τους ιατρούς τους σε τρεις γλώσσες με τίτλο "Les traitements ambulatoires dans le COVID-19", " COVID-19 treatments in General Practice Medicine" και "De ambulante behandelingen van COVID-19". Στις οδηγίες αυτές στο Yποκεφάλαιο Β. Άλλες θεραπείες που πρέπει να ληφθούν υπόψη σε εξωτερικούς ασθενείς, αναφέρεται ότι: Εκτός από τη φαρμακευτική αγωγή μπορεί να συν-χορηγηθούν και συμπληρώματα διατροφής με φυσικά συστατικά μεταξύ των οποίων και αναστολείς του PAF, παραθέτοντας τις παραπομπές από τις εργασίες της ομάδας και επισημαίνοντας "Read on this subject the contribution of Prof Constantinos Demopoulos", "Lire à ce sujet la contribution du Prof Constantinos Demopoulos", "Lees over dit onderwerp de bijdrage van Prof. Constantinos Demopoulos".
[21] Ponzo V, Pellegrini M, D’Eusebio C, Bioletto F, Goitre I, Buscemi S, Frea S, Ghigo E, Bo S. Mediterranean Diet and SARS-COV-2 Infection: Is There Any Association? A Proof-of-Concept Study. Nutrients 2021, 13(5), 1721; https://doi.org/10.3390/nu13051721
[22] Perez-Araluce R, Martinez-Gonzalez MA, Fernández-Lázaro CI,Bes-Rastrollo M, Gea A, Carlos S. Mediterranean diet and the risk of COVID-19 in the ‘Seguimiento Universidad de Navarra’ cohort. Clin Nutr 2022;41:3061-8
[23] Tsoupras A.B, Chini M, Tsogas N, Fragopoulou E, Nomikos T, Lioni A, Mangafas N, Demopoulos C.A, Antonopoulou S, Lazanas M.C. Anti – Platelet Activating Factor effects of Highly Active Anti-RetroviralTherapy (HAART): A new insight in the drug therapy of HIV infection? AIDS Researchand Human Retroviruses (2008) 24, 1079-1086.
[24] Puigdellívol-Sánchez A, Arévalo-Genicio A, M. García-Arqué C, Gragea-Nocete M, Lozano-Paz C, Moro-Casasola V, Pérez-Díaz C. Long COVID and Reduced Thrombosis in Antihistamine Treated Patients: An Observational Study in the Metropolitan Area of Barcelona. Valls Foix R, Ramon Roca-Puig and Maria Llistosella. Preprints.org
doi: 10.20944/preprints202512.1797.v1
